The principle of "clara non sunt interpretanda" as a manifestation of heuristic thinking in the process of legal interpretation and application
Abstract
The principle of clara non sunt interpretanda gives rise to controversy in Polish jurisprudence, resulting in an ongoing dispute as to the validity of this maxim. Within the vigorous debate that has taken place in Polish academic discourse, strong critical arguments have been advanced which, in their most radical form, completely reject this principle, recognising interpretation as always necessary (omnia sunt interpretanda). To some extent, the divergences surrounding the principle of clara non sunt interpretanda are a derivative of the different concepts of legal interpretation present in Polish jurisprudence. This article analyses the principle in light of the heuristics of judgment identified in psychology. Owing to research conducted primarily by Amos Tversky and Daniel Kahneman, it has become virtually self-evident that heuristic thinking constitutes an inherent part of human cognition. Consequently, it may also occur in legal reasoning. Therefore, it may prove valuable to examine the principle of clara non sunt interpretanda through the prism of heuristic thinking. The argument advanced demonstrates that, in certain cases, this principle may be determined by heuristic reasoning.
Keywords:
heuristic thinking, Kahneman, the principle of clara non sunt interpretanda, legal interpretation, legal reasoningReferences
Brożek B., Umysł prawniczy, Kraków 2019.
Choduń A., Postulat jasności prawa. Plain language czy praca edukacyjna, Krytyka Prawa 2018, nr 3.
Dyrda A., Gizbert-Studnicki T., Granice sporów interpretacyjnych w prawoznawstwie, Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej 2020, nr 2. (Crossref)
Engel Ch., Gigerenzer G., Law and Heuristics: An Interdisciplinary Venture, w: Heuristics and the Law, red. G. Gigerenzer, Ch. Engel, Berlin 2006. (Crossref)
Galeza D., Hard Cases, Manchester Student Law Review 2013, t. 2. (Crossref)
Gigerenzer G., The Bounded Rationality of Probabilistic Mental Models, w: Rationality. Psychological and Philosophical Perspectives, red. K.I. Manktelow, D.E. Over, London–New York 1993.
Gigerenzer G., The Intelligence of Intuition, Cambridge 2023. (Crossref)
Gigerenzer G., Brighton H., Homo Heuristicus: Why Biased Minds Make Better Inferences, Topics in Cognitive Science 2009, t. 1, DOI: 10.1111/j.1756-8765.2008.01006.x. (Crossref)
Gigerenzer G., Czerlinski J., Martignon L., How Good Are Fast and Frugal Heuristics?, w: Heuristics and Biases. The Psychology of Intuitive Judgment, red. T. Gilovich, D. Griffin, D. Kahneman, Cambridge 2002. (Crossref)
Gizbert-Studnicki T., Rozkład ciężaru argumentacji w dyskursie naukowym, w: Studia z filozofii i prawa, t. 2, red. J. Stelmach, Kraków 2003.
Kahneman D., Maps of Bounded Rationality: A Perspective on Intuitive Judgment and Choice, Prize Lecture, 8.12.2002, https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/kahnemann-lecture.pdf [dostęp: 20.02.2025 r.].
Kahneman D., Thinking Fast and Slow, Dublin 2024.
Kahneman D., Frederick. S., Representativeness Revisited: Attribute Substitution in Intuitive Judgment, w: Heuristics and Biases. The Psychology of Intuitive Judgment, red. T. Gilovich, D. Griffin, D. Kahneman, Cambridge 2002. (Crossref)
Kahneman D., Tversky A., On the Psychology of Prediction, w: Judgement under Uncertainty: Heuristics and Biases, red. D. Kahneman, P. Slovic, A. Tversky, Cambridge 1982.
Kahneman D., Tversky A., Subjective Probability: A Judgement of Representativeness, w: Judgement under Uncertainty: Heuristics and Biases, red. D. Kahneman, P. Slovic, A. Tversky, Cambridge 1982. (Crossref)
Korobkin R., Daniel Kahneman’s Influence on Legal Theory, Loyola University Chicago Law Journal 2013, t. 44.
Korzeniewska-Lasota A., Sarnowska A., Pozaustawowe psychologiczne determinanty orzeczeń sądowych, Studia Warmińskie 2014, t. 51. (Crossref)
Laudan L., Progress and Its Problems: Towards a Theory of Scientific Growth, Berkeley–Los Angeles–London 1977.
Leszczyński L., Clara non sunt interpretanda czy omnia sunt interpretanda – kontekst wykładni operatywnej, w: Wykładnia prawa. Aspekty teoretyczne i praktyczne, red. J. Potrzeszcz, B. Liżewski, Lublin 2019.
Makkonen K., Zur Problematik der juridischen Entscheidung, Turku 1965. (Crossref)
Morawski L., Wstęp do prawoznawstwa, Toruń 2006.
Morawski L., Zasady wykładni prawa, Toruń 2010.
Murdock Ch.W., Sullivan B., What Kahneman Means for Lawyers: Some Reflections on Thinking, Fast and Slow, Loyola University Chicago Law Journal 2013, t. 44.
Nowacki J., Tobor Z., Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 1993.
Opałek K., Wróblewski J., Prawo – metodologia, filozofia, teoria prawa, Warszawa 1991.
Opałek K., Wróblewski J., Zagadnienia teorii prawa, Warszawa 1969.
Pietrzykowski T., Intuicja prawnicza. W stronę zewnętrznej integracji teorii prawa, Warszawa 2012.
Płeszka K., Wykładnia rozszerzająca, Warszawa 2010.
Popper K.R., Wiedza obiektywna. Ewolucyjna teoria epistemologiczna, tłum. A. Chmielewski, Warszawa 1992.
Rachlinski J.J., Heuristics and Biases in the Courts: Ignorance or Adaptation?, Oregon Law Review 2000, t. 79.
Redelbach A., Wstęp do nauk o prawie, Poznań 1992.
Słownik współczesnego języka polskiego, t. 1, red. B. Dunaj, Warszawa 2001.
Spyra T., Granice wykładni prawa. Znaczenie językowe tekstu prawnego jako granica wykładni, Zakamycze 2006.
Stambulski M., Wiadomość od cesarza. Pojęcie prawa w teorii analitycznej i postanalitycznej, Warszawa 2020.
Stelmach J., Hermeneutyka negatywna, w: B. Brożek, M. Heller, J. Stelmach, Spór o rozumienie, Kraków 2019.
Tobor Z., Krótka opowieść o szczęśliwym, zakłopotanym i nieszczęśliwym interpretatorze, w: Z. Tobor, Pisma wybrane. Prawo – interpretacja – intencja, red. A. Bielska-Brodziak,
T. Pietrzykowski, S. Tkacz, Warszawa 2022.
Tversky A., Kahneman D., Availability: A Heuristic for Judging Frequency and Probability, Cognitive Psychology 1973, t. 5, nr 2. (Crossref)
Tversky A., Kahneman D., Belief in the Law of Small Numbers, Psychological Bulletin 1971, t. 76, nr 2. (Crossref)
Tversky A., Kahneman D., Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases. Biases in Judgments Reveal Some Heuristics of Thinking under Uncertainty, Science 1974, t. 185, nr 4157. (Crossref)
Waterbury N., The Use of Heuristics in Judicial Decision-Making, Arts & Sciences Electronic Theses and Dissertations. 2693, 15.05.2022, https://openscholarship.wustl.edu/art_sci_etds/2693 [dostęp: 30.10.2025 r.].
Wróblewski J., Rozumienie prawa i jego wykładnia, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk– Łódź 1990.
Wróblewski J., Rozumowania prawnicze w wykładni prawa, w: J. Wróblewski, Pisma wybrane, wybór i wstęp M. Zirk-Sadowski, Warszawa 2015.
Wróblewski J., Sądowe stosowanie prawa, Warszawa 1988.
Wróblewski J., Wartości a decyzja sądowa, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1973.
Wróblewski J., Wstęp do prawoznawstwa, Łódź 1984.
Wróblewski J., Zagadnienia teorii wykładni prawa ludowego, Warszawa 1959.
Wróblewski J., Zagadnienie jednolitości i pewności rozumienia tekstów prawnych, w: J. Wróblewski, Pisma wybrane, wybór i wstęp M. Zirk-Sadowski, Warszawa 2015.
Zieliński M., Aspekty zasady clara non sunt interpretanda, w: Szkice z teorii prawa i szczegółowych nauk prawnych, red. S. Wronkowska, M. Zieliński, Poznań 1990.
Zieliński M., Interpretacja jako proces dekodowania tekstu prawnego, Poznań 1972.
Zieliński M., Wykładnia prawa. Zasady – reguły – wskazówki, Warszawa 2017.
Ziembiński Z., Problemy podstawowe prawoznawstwa, Warszawa 1980.
Ziembiński Z., Teoria prawa, Warszawa–Poznań 1977.
Zyzik R., Wokół intuicyjnych decyzji sędziego, Zeszyty Prawnicze 2014, z. 14.2. (Crossref)
Jagiellonian University https://orcid.org/0000-0001-6932-3367
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
The Author declares that the Work is original and does not infringe any personal or proprietary rights of third parties, and that She/He has unlimited rights to the Work which are the subject of the Agreement signed with the Publisher.
Author of the publication transfers to the Publisher the economic copyrights to the Work (article) submitted for publication, free of charge, without time and territorial restrictions in the following fields of use:
a) production, recording and reproduction of the copies of the Work by a specific technique, including printing, magnetic recording and digital technology;
b) marketing, lending or rental of the original or copies of the Work, and distribution in the form of open access, in accordance with the license Creative Commons Attribution 4.0 International (also known as CC BY), available at: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/legalcode.pl;
c) inclusing the Work in the composition of the collective work;
d) publishing on the website of the journal, public performance, exhibition, display, reproduction, broadcasting and rebroadcasting, and making the Work available to the public in such a way that everyone can have access to them in a place and at a time chosen by them;
e) uploading the Work in an electronic form to electronic platforms or other uploading of the Work in an electronic form to the Internet or other network.
The proprietary copyright to the Work is transferred to the Publisher free of charge upon signing the contract wit the Publisher.
