„Pisarze są im potrzebni” – literatura państwa i rewolucji perspektywa socjologiczna
Abstrakt
W państwach powstałych w wyniku zwycięskiej rewolucji literatura często zostaje podporządkowana projektowi budowy nowego ładu politycznego i społecznego. Celem artykułu jest porównanie roli pisarzy w bolszewickiej Rosji z rolą poetów w platońskiej koncepcji państwa idealnego. W tym celu zastosowano analizę porównawczą i interpretacyjną, zestawiając model normatywny (Platon) z historycznym doświadczeniem państwa totalitarnego XX wieku. Udało się zaobserwować, że w państwie rewolucyjnym literatura traci autonomię i staje się narzędziem ideologizacji społeczeństwa oraz legitymizacji władzy. Zamiast odzwierciedlać i pomagać rozumieć rzeczywistość, konstruuje jej ideologiczny obraz podporządkowany celom politycznym. Kontrola nad literaturą jest więc jednym z czynników służących utrwalaniu systemu totalitarnego.
Słowa kluczowe:
socjologia literatury, społeczna rola pisarza, rewolucja, ideologia, państwo idealneBibliografia
Arendt, H. (2012). Korzenie totalitaryzmu (D. Grinberg, & M. Szawiel, Tłum.). Łośgraf.
Bikont, A., & Szczęsna, J. (2006). Lawina i kamienie. Pisarze wobec komunizmu. Prószyński i S-ka.
Bochenek-Franczakowa, R. (2019). W cieniu gilotyny. Studia o narracjach z czasów rewolucji francuskiej (1789-1800). Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Bolt, R. (1977). The State of Revolution. S. French.
Bourdieu, P. (2001). Reguły sztuki (A. Zawadzki, Tłum.). Universitas.
Brzozowski, S. (1906). Współczesna powieść polska. A. Staudacher–J. Fiszer.
Bukowski, W. (1998). Moskiewski proces. Dysydent w archiwach Kremla (J. Darczewska, J. Derwojed, G. Lipszyc, J. Masiulanis, H. Paczuska, & M. Putrament, Tłum.). Volumen.
Desmet, M. (2022). Psychology of Totalitarianism (E. Vanbrabant, Tłum.). Chelsea Green Publishing.
Destrée, P., & Herrmann, F.-G. (red.). (2011). Plato and the Poets. Brill.
Đilas, M. (1957). Nowa klasa (J. Mieroszewski, Tłum.). Instytut Literacki.
Furet, F. (1996). Przeszłość pewnego złudzenia. Esej o idei komunistycznej w XX w. (J. Górnicka‑Kalinowska, & M. Ochab, Tłum.). Volumen.
Herling-Grudziński, G. (1999). Inny świat. Czytelnik.
Kundera, M. (2023). Zachód porwany albo tragedia Europy Środkowej (M. Bieńczyk, Tłum.). W.A.B.(Oryginał został opublikowany w 1984).
Montefiore, S.S. (2004). Stalin. Dwór czerwonego cara (M. Antosiewicz, Tłum.). Magnum.
Pipes, R. (2005). Rosja bolszewików (W. Jeżewski, Tłum.). Magnum.
Platon (1999). Państwo; Prawa (W. Witwicki, Tłum.). Antyk.
Popper, K.R. (2007). Społeczeństwo otwarte i jego wrogowie (H. Krahelska, Tłum.). Wydawnictwo Naukowe PWN. (Oryginał został opublikowany w 1945).
Popper, K.R. (2006). Unended Quest: An Intellectual Autobiography. Routledge.
Ree, E. van (2015). Boundaries of Utopia: Imagining Communism from Plato to Stalin. Routledge.
Rock, I. (red). (2014). The Legacy of Solomon Asch: Essays in Cognition and Social Psychology. Psychology Press.
Russell, B. (2000). Dzieje filozofii Zachodu i jej związki z rzeczywistością polityczno-społeczną od czasów najdawniejszych do dnia dzisiejszego (T. Baszniack, A. Lipszyc, & M. Szczubiałka, Tłum.).Wydawnictwo Aletheia.
Shlapentokh, V. (1989). Public and Private Life of the Soviet People: Changing Values in Post-Stalin Russia. Oxford University Press.
Škvorecký, J. (1999). The Engineer of Human Souls: An Entertainment on the Old Themes of Life, Women, Fate, Dreams, the Working Class, Secret Agents, Love and Death. (P. Wilson, Tłum.). Dalkey Archive Press.
Sołżenicyn, A. (1998). Archipelag Gułag (J. Pomianowski, Tłum.). Świat Książki.
Strauss, L., & Voegelin, E. (1993). Faith and Political Philosophy. The Correspondence Between Leo Strauss and Eric Voegelin 1934–1964. University Park Press.
Szago, A. (1991). The Logic of a Shortage Economy: A Critique of Kornai from a Kaleckian Macroeconomic Perspective. Journal of Post Keynesian Economics, 13(3), 328–336. https://doi.org/10.1080/01603477.1991.11489852
Tilly, Ch. (1997). Rewolucje europejskie 1492-1992 (E. Żelazna, Tłum.). Krąg–Volumen.
Tocqueville, A. de (1994). Dawny ustrój i rewolucja (H. Szumańska-Grossowa, Tłum.). Znak. (Oryginał został opublikowany w 1856).
Tołczyk, D. (2020). Nie widzieć zła. Gułag i inżynierowie dusz (G. Kulesza, Tłum.). Państwowy Instytut Wydawniczy.
Trznadel, J. (1986). Hańba domowa. Instytut Literacki.
Ugrešić, D. (1998). Kultura kłamstwa (eseje antypolityczne) (D.J. Ćirlić, Tłum.). Wydawnictwo Dolnośląskie.
Walicki, A. (1996). Marksizm i skok do królestwa wolności. Dzieje komunistycznej utopii. Wydawnictwo Naukowe PWN.
Weber, M. (2002). Gospodarka i społeczeństwo (D. Lachowska, Tłum.). Wydawnictwo Naukowe PWN.
Westerman, F. (2007). Inżynierowie dusz (S. Paszkiet, Tłum.) Iskry.
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Czasopismo zapewnia bezpłatny i otwarty dostęp (ang. open access) do całej zawartości.
Od numeru 1/2024 teksty udostępniane są na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa CC BY 4.0.
Teksty opublikowane w numerach od 3/2018 do 4/2023 udostępnione są na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa - Użycie niekomercyjne - Bez utworów zależnych CC BY-NC-ND 4.0.
Z utworów opublikowanych w niniejszym czasopiśmie przed nr 3/2018 można korzystać w ramach dozwolonego użytku zgodnie z art. 23-35 ustawy z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.
