Dzwony świątyń katolickich z terenu diecezji kieleckiej utracone w czasie I wojny światowej
Abstrakt
W czasie I wojny światowej Kościół katolicki poniósł dotkliwe straty w dziedzinie budownictwa sakralnego, wyposażenia, środków kultu, księgowości parafialnej, zasobów bibliotek, paramentów liturgicznych, a nawet dzwonów. Na podstawie materiałów gromadzonych w Archiwum Diecezjalnym w Kielcach udało się ustalić, że z terenu diecezji kieleckiej, znajdującej się pod austriacko-węgierskim zarządem wojskowym, przepadło ponad 180 dzwonów i sygnaturek kościelnych, w tym wiele zabytkowych, o wyjątkowej wartości historyczno-artystycznej. Zasadniczym powodem utraty instrumentów były rekwizycje na cele militarne. Mniejsze znaczenie miały zbiórki metali kolorowych oraz same działania wojenne. Największe nasilenie akcji rekwizycyjnej nastąpiło latem 1916 roku. Rzecz oczywista, nikt nie oddawał dzwonów chętnie i dobrowolnie. Niejednokrotnie na tym tle dochodziło do gwałtownych starć między wojskiem a gorąco przywiązaną do swych dzwonów ludnością. Inną formą obrony zagrożonych instrumentów było ich ukrywanie. Księża zaś rozwinęli szeroką akcję apelacyjną, polegającą na składaniu podań o zwrot szczególnie cennych obiektów, sięgających nieraz najodleglejszych czasów. W ten sposób udało się ocalić od przetopienia ponad 30 zabytkowych instrumentów. Do artykułu dołączony został aneks zawierający wykaz dzwonów skonfiskowanych przez władze okupacyjne z terenu diecezji kieleckiej w okresie wielkiej wojny.
Słowa kluczowe:
dzwony kościelne, rekwizycje kościelne, zniszczenia wojenne, diecezja kielecka, I wojna światowaBibliografia
Źródła archiwalne
Archiwum Diecezjalne w Kielcach (ADK)
Akta konsystorskie. Dzwonów zabranie podczas wojny, 1831-1922, sygn. OG-10/12
Akta konsystorskie. Straty kościelne podczas wojny światowej, 1914-1921, sygn. OG-10/14
Akta kurialne ogólne. Sprawozdania o dzwonach kościelnych zabranych przez władze niemieckie 1941-1947, sygn. OD-11/4
Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Kielcach (WUOZ)
Karty ewidencyjne zabytków ruchomych (tzw. białe karty)
Kielce, kościół katedralny, Dzwon z 1527 r., oprac. D. Paprocka, 1966 r.
Kielce, kościół katedralny, Dzwon z 1789 r., oprac. D. Paprocka, 1966 r.
Kielce, kościół katedralny, Dzwon z XIX w., oprac. D. Paprocka, 1966 r.
Obiechów, kościół pw. Nawiedzenia NMP, Dzwon z XV w., oprac. E. Polanowska, 2011 r.
Źródła drukowane i wydawnictwa źródłowe
Corpus inscriptionum Poloniae, t. 1, Województwo kieleckie, red. J. Szymański, z. 1, Miasto
Kielce i powiat kielecki, wydała, wstępem i komentarzem opatrzyła B. Trelińska,
Kielce 1975; z. 2, Jędrzejów i region jędrzejowski, wydała, wstępem i komentarzem opatrzyła B. Trelińska, Kielce 1978.
Elenchus Cleri Saecularis ac Regularis Dioecesis Kielcensis pro Anno Domini 1914, b.m.w. 1914.
Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 3, Województwo kieleckie, red. J.Z. Łoziński, B. Wolff, z. 3, Powiat jędrzejowski, Warszawa 1957; z. 4, Powiat kielecki, Warszawa 1957.
Prasa
„Przegląd Diecezjalny. Miesięcznik pasterski diecezji kieleckiej”, 1917-1918, 1921.
Opracowania
Banach Stanisław, Archidiecezja warszawska w latach 1939-1945. Zniszczenia obiektów sakralnych, Dalków-Łódź 2001.
Bujak Grzegorz, Organizacja dekanalna diecezji kieleckiej w latach 1911-1925, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 92 (2009) s. 5-14. (Crossref)
Gapys Jerzy, Wojenne dzieje parafii kieleckiej w świetle ogłoszeń parafialnych 1939-1941. Wybrane zagadnienia, w: 850 lat katedry pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Kielcach, red. B. Wojciechowska, T. Gocel, S. Konarska-Zimnicka, Kielce 2021, s. 185-208.
Gocel Tomasz, Władze diecezji kieleckiej wobec problemów Wielkiej Wojny i pierwszych lat niepodległości (1914-1921), w: „Na stos rzuciliśmy nasz życia los”. W rocznicę odzyskania niepodległości, red. S. Wiech, M. Zawisza, Kielce-Warszawa 2023, s. 182-199.
Jamski Piotr, „Inter arma silent campanae”. Akcja Polskiego Ratownictwa Dzwonowego w Rosji w latach 1915-1923, „Szkoła Nawigatorów”, (2013) nr 1, s. 88-96.
Jamski Piotr, Spiżowe „Te Deum laudamus”, w: Triumf 1920. Obraz i pamięć, red. J. Miziołek, J.M. Sosnowska, Warszawa 2020, s. 267-279. (Crossref)
Jamski Piotr, Perspektywy badań kampanologicznych w zakresie dzwonów Kościołów obrządku wschodniego na terenach Rzeczypospolitej, w: Wielkie powroty. Tom rozpraw międzynarodowej konferencji naukowej „Wielkie powroty. O dziełach sztuki, zbiorach bibliotecznych, archiwalnych i świętościach polskiego prawosławia utraconych i wywiezionych w czasie I i II Wojen Światowych”, 15-17 października 2021 roku Monaster Św. Onufrego Wielkiego w Jabłecznej, red. P. Dawidziuk, D. Sawicki, W. Michalczuk, J.A. Wieczorek, Jabłeczna 2021, s. 547-565.
Jamski Piotr, Wystawa Zdobnictwa Ludwisarskiego – Lwów 1920, „Biuletyn Historii Sztuki”, 80 (2018) nr 4, s. 801-826.
Jamski Piotr, Nestorow Rafał, Ratownictwo Dzwonów 1915-1921. Inwentaryzacja dzwonów pochodzących z dawnych ziem Rzeczypospolitej ewakuowanych przez władze rosyjskie, w: Wielkie powroty. Tom rozpraw międzynarodowej konferencji naukowej „Wielkie powroty. O dziełach sztuki, zbiorach bibliotecznych, archiwalnych i świętościach polskiego prawosławia utraconych i wywiezionych w czasie I i II Wojen Światowych”, 15-17 października 2021 roku Monaster Św. Onufrego Wielkiego w Jabłecznej, red. P. Dawidziuk, D. Sawicki, W. Michalczuk, J.A. Wieczorek, Jabłeczna 2021, s. 823-834.
Jamski Piotr, Nestorow Rafał, Wissenschaftliches Projekt / Über das Projekt: „Rettungsaktion für Glocken 1915-1921. Inventarisation der Glocken die aus den Ehemaligen Gebieten der Polnisch-Litauischen Adelsrepublik stammen und durch die russischen Machthaber evakuiert wurden”, w: Dzwon w chrześcijańskiej Europie / Die Glocke im christlichen Europa / The Bell in Christian Europe, red. G. Guźlak, Bydgoszcz 2017, s. 98-111.
Jamski Piotr, Nestorow Dagny, Nestorow Rafał, Włodarek Andrzej, Ratownictwo dzwonów 1915-1921: inwentaryzacja dzwonów pochodzących z dawnych ziem Rzeczypospolitej ewakuowanych przez władze rosyjskie, Warszawa 2016.
Karkocha Małgorzata, Dzwony kościelne utracone w czasie II wojny światowej z terenu diecezji kieleckiej. Przyczynek do zagadnienia, „Przegląd Nauk Historycznych”, 13 (2014) nr 2, s. 93-117. (Crossref)
Karkocha Małgorzata, Straty materialne Kościoła katolickiego na terenie diecezji kieleckiej w czasie II wojny światowej, „Przegląd Nauk Historycznych”, 14 (2015) nr 1, s. 79-105. (Crossref)
Karkocha Małgorzata, Zabytkowe dzwony kościelne na terenie diecezji kieleckiej: warsztaty i twórcy, „Przegląd Nauk Historycznych”, 14 (2015) nr 2, s. 177-208. (Crossref)
Kołaczkowski Julian, Wiadomości tyczące się przemysłu i sztuki w dawnej Polsce, Kraków 1888.
Kołodziej Edward, Gospodarka wojenna w Królestwie Polskim w latach 1914-1918, Warszawa 2018.
Kumor Bolesław, Organizacja terytorialna diecezji kieleckiej, „Nasza Przeszłość”, 17 (1963) s. 185-232. (Crossref)
Lewandowski Jan, Królestwo Polskie pod okupacją austriacką 1914-1918, Lublin 1980.
Lewandowski Jan, Lubelscy c. i k. generałowie-gubernatorzy, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F”, 68 (2013) z. 1-2, s. 7-23.
Lewandowski Jan, Okupacja austriacka w Królestwie Polskim (1914-1918), „Dzieje Najnowsze”, 30 (1998) nr 4, s. 29-42.
Liebrecht Grzegorz, Biskup Augustyn Łosiński. Ordynariusz Diecezji Kieleckiej w latach 1910-1937, Kielce 2018.
Łuczak Tomasz, Jamski Piotr, O przyszłości zabytkowych dzwonów (czy uda nam się je uratować?), „Cenne, Bezcenne, Utracone”, (2019) nr 3-4, s. 1-10.
Nawarra Franciszek, Historia kościołów michałowskiego i obiechowskiego, Kraków 1909.
Przegiętka Krzysztof, Dzwon jako element dziedzictwa kulturowego i tradycji, w: Dzwon w chrześcijańskiej Europie, red. G. Guźlak, Bydgoszcz 2017, s. 235-281.
Przybylski Tadeusz, Zarys dziejów parafii Oleszno w diecezji kieleckiej, Oleszno 1985.
Siarkowski Władysław, Dzwony gubernii kieleckiej. (Rzecz archeologiczno-historyczna), Warszawa 1878.
Straty wojenne. Zabytkowe dzwony utracone w latach 1939-1945 w granicach Polski po 1945, t. 1, Województwo krakowskie i rzeszowskie / Wartime losses. Historic bells lost between 1939-1945 within post-1945 borders of Poland, vol. 1, The Cracow and Rzeszów voivodships, oprac. J. Gołos, A. Kasprzak-Miler, Poznań 2000.
Straty wojenne. Zabytkowe dzwony utracone w latach 1939-1945 w granicach Polski po 1945 roku (z wyłączeniem ziem należących przed 1939 rokiem do Rzeszy Niemieckiej), t. 2, Województwo poznańskie / Wartime losses. Historic bells lost between 1939-1945 within post 1945 borders of Poland (except thoes from regions beyond the pre-1939 Polish-German border), vol. 2, The Poznań voivodships, oprac. T. Łuczak, Poznań 2006.
Straty wojenne. Zabytkowe dzwony utracone w latach 1939-1945 w granicach Polski po 1945 roku (z wyłączeniem ziem należących przed 1939 rokiem do Rzeszy Niemieckiej), t. 3, Województwo śląskie, cz. 1, Diecezja katowicka wraz z częścią diecezji częstochowskiej / Wartime Losses. Historic bells lost between 1939-1945 within the post 1945 borders of Poland, vol. 3, The Silesia voivodships, part 1, The Katowice diocese and part of the Częstochowa diocese, oprac. P. Nadolski, Katowice 2008.
Szydłowski Tadeusz, Ruiny Polski. Opis szkód wyrządzonych przez wojnę w dziedzinie zabytków sztuki na ziemiach Małopolski i Rusi Czerwonej, Kraków [1919].
Szymczak Damian, Sojusznicy i rywale, polityka i okupacja. Austro-Węgry i Rzesza Niemiecka w Królestwie Polskim w okresie I wojny światowej, w: Pierwsza niemiecka okupacja: Królestwo Polskie i kresy wschodnie pod okupacją mocarstw centralnych 1914-1918, red. G. Kucharczyk, Warszawa 2019, s. 135-291.
Lehnstaedt Stephan, Dwie (różne) okupacje? Polityka gospodarcza Niemiec i Austro- -Węgier w Królestwie Polskim w latach 1915-1918, „Dzieje Najnowsze”, 45 (2013) z. 1, s. 17-33.
Trojanowska Marta, Ślad po dzwonach zarekwirowanych przez Austriaków w czasie I wojny światowej: zbiór plakiet gipsowych w Muzeum Narodowym Ziemi Przemyskiej, w: Odlewnictwo w Polsce. Materiały z VII Sesji Naukowej z cyklu Rzemiosło artystyczne i wzornictwo w Polsce, red. K. Kluczwaj, Toruń 2007, s. 179-189.
Tureczek Marceli, Leihglocken. Dzwony z obszaru Polski w granicach po 1945 roku przechowywane na terenie Niemiec / Bells from territories within post-1945 borders of Poland stored in Germany, Warszawa 2011.
Widak Andrzej, Rekwizycje piszczałek organowych „dla celów wojennych” w diecezji przemyskiej w 1917 r., „Liturgia Sacra”, 28 (2022) nr 2, s. 249-269. (Crossref)
Wiśniewski Jan, Dekanat miechowski, Radom 1917 (reprint: Kielce 2000).
Wiśniewski Jan, Diecezja częstochowska. Opis historyczny kościołów i zabytków w dekanatach: będzińskim, dąbrowskim, sączowskim, zawierckim i żareckim oraz parafji Olsztyn, Marjówka 1936 (reprint: Kielce 2000).
Wiśniewski Jan, Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Pińczowskiem, Skalbmierskiem i Wiślickiem, Marjówka 1927 (reprint: Kielce 2000).
Wiśniewski Jan, Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Stopnickiem, Marjówka 1929 (reprint: Kielce 2000).
Wiśniewski Jan, Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Jędrzejowskiem, Marjówka 1930 (reprint: Kielce 2000).
Wiśniewski Jan, Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w powiecie włoszczowskim, [Mariówka] 1932 (reprint: Kielce 2000).
Wiśniewski Jan, Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Olkuskiem, Marjówka 1933 (reprint: Kielce 2000).
Wróbel Tomasz, Zarys historii diecezji kieleckiej, „Kielecki Przegląd Diecezjalny”, 58 (1982) nr 5, s. 204-243.
Zdanowski Józef, Kościół katedralny Najświętszej Maryi Panny w Kielcach, Kielce 1930.
Netografia
Smirnow Jurij, Dzwony czy armaty. Część 2, „Kurier Galicyjski”, 4 V 2021, https://kuriergalicyjski.com/dzwony-czy-armaty-czesc-2/ (dostęp: 24.02.2024).
Uniwersytet Łódzki https://orcid.org/0000-0002-7747-949X
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
