ABMK

Old Prints in the Collection of the Wiktor Ambroziewicz Museum of the Chełm Land. A Contribution to the History of Church Book Collections in Chełm

Maria Juda

The Maria Curie-Skłodowska University in Lublin , Poland
https://orcid.org/0000-0001-7557-1850


Abstract

The collection of old prints stored at the Wiktor Ambroziewicz Museum of Chełm Land in Chełm consists of 92 publishing items. They include texts published in the 16th, 17th and 18th centuries. Almost half of them were printed by Polish publishing houses, while the rest are the work of Italian, French, German, Russian, Dutch, Austrian and Swiss printers. In terms of content, they represent many areas of human knowledge at the time, and their numbers in each section and language reflect the demand for specific literature by book users living in a multi-denominational and multi-cultural city. The marks and notes of provenance show not only the reading interests of the owners of each copy, but also the turbulent fate of Chełm and its residents.

Keywords:

bibliology, historical book collections, church book collections, old prints, Chełm, Wiktor Ambroziewicz Museum of Chełm Land in Chełm



Źródła drukowane

Otčet o deâtel´nosti Holmskago Pravoslavnago Svâto-Bogorodickago Bratstva, sostoâŝego pod Vysočajšim Ego Imperatorskago pokrovitel´stvom, za istekšij 1882/3 (četvertyj) god, [bez goda i města izdaniâ], s. 35.

Otčet o deâtel´nosti Holmskago Pravoslavnago Svâto-Bogorodickago Bratstva, sostoâŝego pod Vysočajšim Ego Imperatorskago pokrovitel´stvom, za istekšij 1883/4 (pâtyj) bratskij god, [bez goda i města izdaniâ], s. 37.

Otčet o deâtel´nosti Holmskago Pravoslavnago Svâto-Bogorodickago Bratstva, sostoâŝego pod Vysočajšim Ego Imperatorskago Veličestva pokrovitel´stvom, za istekšij 1884/5 (šestyj) god, [bez goda i města izdaniâ], s. 45.

Otčet o deâtel´nosti Holmskago Pravoslavnago Svâto-Bogorodickago Bratstva, sostoâŝego pod Vysočajšim Ego Imperatorskago Veličestva pokrovitel´stvom, za istekšij 1885/6 (sed´moj) god, Varšava 1886, s. 66.

Otčet o deâtel´nosti Holmskago Pravoslavnago Svâto-Bogorodickago Bratstva, sostoâŝego pod Ego Imperatorskago Veličestva pokrovitel´stvom, za 1886/7 (vos´moj) god, Varšava 1887, s. 47.

Otčet o deâtel´nosti Holmskago Pravoslavnago Svâto-Bogorodickago Bratstva, sostoâŝego pod Vysočajšim Ego Imperatorskago Veličestva pokrovitel´stvom, za 1887/8 (devâtyj) god, Varšava 1888, s. 40-41.

Otčet o deâtel´nosti Holmskago Pravoslavnago Svâto-Bogorodickago Bratstva, sostoâŝego pod Vysočajšim Ego Imperatorskago Veličestva pokrovitel´stvom, za 1888/9 (desâtyj) bratskij god, Priloženije k X.-V. Eparhial´nomu Vestniku za 1889 g., Varšava 1889, s. 85.

Otčet o deâtel´nosti Holmskago Pravoslavnago Svâto-Bogorodickago Bratstva, sostoâŝago pod Vysočajšim Ego Imperatorskago Veličestva pokrovitel´stvom, za 1890/91 (bratskij dvenadcatyj) god, Varšava 1891, s. 65-66.

Opracowania

Adrianek Mieczysława, Biblioteka szkolna księży pijarów w Chełmie. Epizod z dziejów księgozbiorów chełmskich, „Biuletyn Biblioteki Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie”, 32/33 (1984/1985) [druk 1989] s. 41-59.

Biblioteka Nauczycielska, w: W dwudziestą rocznicę 1915-1935. Księga pamiątkowa Państwowego Gimnazjum im. S. Czarnieckiego w Chełmie, Chełm 1935, s. 117-120.

Brzęk Gabriel, Krzysztof Kluk, Lublin 1977.

Budka Włodzimierz, Groicki Bartłomiej, w: Polski słownik biograficzny, t. 8, red. K. Lepszy, Wrocław 1959-1960, s. 629-630.

Chwalewik Edward, Zbiory polskie. Archiwa, biblioteki, gabinety, galerje, muzea i inne zbiory pamiątek przeszłości alfabetycznie ułożone, t. 1, Kraków 1926. [red.] Ciechanowski Ferdynand, w: Polski słownik biograficzny, t. 4, red. W. Konopczyński, Kraków 1938, s. 32-33.

Corr Charles A., Christian Wolff and Leibniz, „Journal of the History of Ideas”, 36 (1975) nr 2, s. 241-262. (Crossref)

Czapliński Władysław, Paweł Piasecki, w: Polski słownik biograficzny, t. 25, red. E. Rostworowski, Wrocław 1980, s. 468-469.

Dacka-Górzyńska Iwona Monika, Korona Polska Kaspra Niesieckiego. Pomnik staropolskiego piśmiennictwa heraldycznego, Warszawa 2004.

Dąbrowski Dariusz, Prawosławne muzea rosyjskie na ziemiach byłej Rzeczypospolitej (do końca I Wojny Światowej), w: Wielkie powroty. Tom rozpraw międzynarodowej konferencji naukowej: „Wielkie powroty. O dziełach sztuki, zbiorach bibliotecznych, archiwalnych i świętościach polskiego prawosławia utraconych i wywiezionych w czasie I i II Wojen Światowych”, Jabłeczna 2021, s. 769-776.

Dictionaire biographique et bibliographique, portatif, t. 1, Paris 1813.

Dmitruk Stefan, Prawosławne Bractwo Przenajświętszej Bogurodzicy w Chełmie (1879-1914), Lublin 2012 [rozprawa doktorska, UMCS].

Dmitruk Stefan, Teorie naukowe dotyczące powstania bractw cerkiewnych na terenie Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XV-XVI wieku, „Wschód Europy. Studia Humanistyczno-Społeczne”, 1 (2015) nr 2, s. 45-56. (Crossref)

Dmitruk Stefan, Zarząd Prawosławnego Bractwa Przenajświętszej Bogurodzicy w Chełmie w latach 1789-1882, w: Chełm nieznany. Ludzie – miejsca – wydarzenia, red. M. Karwatowska, Chełm 2009, s. 211-217.

Dmochowski Franciszek Ksawery, Wiadomość o życiu i pismach Ignacego Zaborowskiego, w: tegoż, Pisma rozmaite, cz. 1, Warszawa 1826, s. 210-213.

Dobryńczuk Jolanta, Księgozbiór Pawła Szymańskiego odziedziczony przez unickie seminarium w Chełmie, „Rocznik Chełmski”, 1 (1995) s. 341-347.

Drozdek Adam, Feofan Prokopovich: From Teology to Politics, „Studia Gdańskie”, 27 (2010) s. 179-201.

Dróżdż Andrzej, Księgozbiór prywatny neapolitańskiego biskupa Michele Natale – ofiary terroru w roku 1799, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historica”, 9 (2010) s. 3-23.

Dylągowa Hanna, Dzieje unii brzeskiej, Warszawa-Olsztyn 1996.

Gawarecka Kazimiera, Dzieje Biblioteki im. H. Łopacińskiego, w: Hieronim Łopaciński i biblioteka jego imienia w Lublinie 1907-1957, red. K. Araszkiewicz i in., Lublin 1957, s. 131-174.

Gigilewicz Edward, Łubieński Stanisław Aleksander abp, w: Encyklopedia katolicka, t. 11, red. E. Ziemann, Lublin 2006, kol. 581-583.

Grabski Andrzej Feliks, Dzieje historiografii, Poznań 2006.

Graff-Chrząszczewska Jadwiga, Z dziejów pracy kulturalnej na kresach. Stare druki księgozbioru chełmskiego. Szkic monograficzny, „Wschód Polski”, (1921) nr 8-9, s. 1-5.

Ihnatowicz Ireneusz, Poletyło Leopold (1812-1895), ziemianin i przemysłowiec, właściciel Wojsławic, w: Polski słownik biograficzny, t. 27, red. E. Rostworowski, Wrocław 1983, s. 294-295.

Ivanov Andrey V., Escape from Rome: Teofan Prokopovych and Ukrainian Orthodox Ties to the Eternal City, 1650-1721, „Harvard Ukrainian Studies”, 37 (2020) nr 1-2, s. 47-82.

Janczykowski Kazimierz, Los księgozbiorów chełmskich, „Ziemia Chełmska. Jednodniówka”, (1962) s. 17.

Juda Maria, Podstawy prawne publikacji wydawnictw dla Kościołów wschodnich w Koronie i Ziemiach Ruskich w XVI-XVIII w., „Folia Bibliologica. Biuletyn Biblioteki Głównej UMCS”, 36/37 (1988/1989) [druk 1993] s. 7-20.

Juda Maria, Przywileje drukarskie w Polsce, Lublin 1992.

Kania Janusz, Unickie Seminarium Diecezjalne w Chełmie w latach 1759-1833, Lublin 1993.

Katalog druków cyrylickich XV-XVIII wieku w zbiorach Biblioteki Narodowej, oprac. Z. Żurawińska, Z. Jaroszewicz-Pieresławcew, Warszawa 2004.

Kokosiński Marek, Dzieje muzealnictwa chełmskiego, w: Chełm i chełmskie w dziejach, Chełm 1996, s. 351-360.

Koperek Stefan, Mszał, w: Encyklopedia katolicka, t. 13, red. E. Gigilewicz, Lublin 2009, kol. 461-463.

Korallov Fiodor, Cerkovno-Archeologičeskij muzej pri Cholmskom Pravoslavnom Svjato-Bogorodičnom Bratstve, Cholm 1911.

Kozyrski Robert, Susza Jakub, w: Polski słownik biograficzny, t. 46, z. 188, red. A. Romanowski, Warszawa-Kraków 2009-2010, s. 79.

Krzykała Stanisław, Akcja protestacyjna nauczycielstwa Lubelszczyzny w obronie Zarządu Głównego Związku Nauczycielstwa Polskiego w 1937 roku, „Rocznik Lubelski”, 9 (1966) s. 333-352.

Kuźniak Krystyna, Szegda Mirosław, Cerkiewne bractwa, w: Encyklopedia katolicka, t. 3, red. R. Łukaszczyk, L. Bieńkowski, F. Gryglewicz, Lublin 1979, kol. 13-18.

Lenczewski Mikołaj, Liturgika czyli nauka o nabożeństwach. Skrypt dla Sekcji. Teologii Prawosławnej, Warszawa 1976.

Maliszewski Kazimierz, Zakony i kongregacje katolickie w Prusach Królewskich w okresie potrydenckim jako ośrodki religijności i komunikacji społecznej, „Czasy Nowożytne”, 5 (1988) s. 67-79.

Migoń Krzysztof, Bibliologia – nauka o kulturze książki, w: Encyklopedia książki, pod red. A. Żbikowskiej-Migoń i M. Skalskiej-Zlat, t. 1, Eseje: A-J, Wrocław 2017, s. 23-32.

Mironowicz Marcin, Bractwa cerkiewne na terenie Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI-XVIII w., „Elpis”, 14 (2012) s. 307-368. (Crossref)

Mironowicz Marcin, Bractwa cerkiewne w Rzeczypospolitej, Białystok 2003.

Mironowicz Marcin, Spór o genezę bractw cerkiewnych w literaturze historycznej, „Białostockie Teki Historyczne”, 15 (2017) s. 97-117. (Crossref)

Misiurek Jerzy, Wkład Polski w rozwój teologii duchowości, „Studia Nauk Teologicznych PAN”, 1 (2006) s. 177-187. (Crossref)

Mrozowska Kamila, Hube Jan Michał, w: Polski słownik biograficzny, t. 10, red. K. Lepszy, Wrocław 1962-1964, s. 67-69.

Mrozowska Kamila, Zarys działalności pedagogicznej Michała Hubego, „Studia i Materiały z Dziejów Nauki Polskiej”, 2 (1954) s. 471-519.

Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza, w: W dwudziestą rocznicę 1915-1935. Księga pamiątkowa Państwowego Gimnazjum im. S. Czarnieckiego w Chełmie, Chełm 1935, s. 125-127.

Ostapczuk Jerzy, Cyrylickie rękopisy Cerkiewno-Archeologicznego Muzeum Prawosławnego Bractwa Przenajświętszej Bogurodzicy w Chełmie. Rekonstrukcja zbiorów z pierwszego 10-lecia istnienia muzeum w oparciu o sprawozdania z działalności Bractwa, w: Wielkie powroty. Tom rozpraw międzynarodowej konferencji naukowej: „Wielkie powroty. O dziełach sztuki, zbiorach bibliotecznych, archiwalnych i świętościach polskiego prawosławia utraconych i wywiezionych w czasie I i II Wojen Światowych”, Jabłeczna 2021, s. 645-657.

Ostapczuk Jerzy, Istorja Jabločinskogo Svjato-Onufrievskogo monastyrja i jego rukopisnogo sobranija, „Naukovi Zapiski Blogoslovs’kogo – Istoričnogo Naukovo-Doslidogo Centru imieni archimandrita Vasilija (Pronina)”, 5 (2018) s. 205-216.

Orieux Jean, Wolter, Warszawa 1986.

Pawlak Wiesław, Twórczość Jakuba Suszy. Kartka z dziejów literatury unickiej w Rzeczypospolitej XVII wieku, „Tematy i Konteksty”, (2014) nr 4 (9), s. 191-202.

Pidłypczak-Majerowicz Maria, Bazylianie w Koronie i na Litwie. Książki i biblioteki w służbie zakonu, Wrocław 1986.

Pietkiewicz Rajmund, Biblia Polonorum. Historia Biblii w języku polskim, t. 1, Od początku do 1638 roku, Poznań 2016.

Platt Julian, Naruszewicz Adam Tadeusz, Stanisław, w: Polski słownik biograficzny, t. 12, red. E. Rostworowski, Wrocław 1966-1967, s. 554-561.

Rostworowski Emanuel, Łubieński Władysław Aleksander h. Pomian, w: Polski słownik biograficzny, t. 18, red. E. Rostworowski, Wrocław 1973, s. 505-511.

Rybak Andrzej, Dzieje ziemi chełmskiej. Kalendarium, Chełm 1998.

Sipayłło Maria, O metodzie badań proweniencyjnych starych druków, w: Z badań nad polskimi księgozbiorami historycznymi, Warszawa 1975, s. 9-29.

Skibiński Stanisław, Osiemdziesięciolecie chełmskiego muzealnictwa, „Ziemia Chełmska. Jednodniówka”, (1962) s. 8.

Strutyńska Maria, Struktura proweniencyjna zbioru starych druków Biblioteki Uniwersyteckiej w Toruniu. Przewodnik po zespołach. Problemy badawcze i metodologiczne, Toruń 1999.

Sygowski Paweł, Rosyjskie Muzeum Cerkiewno-Archeologiczne w Chełmie (1882-1915) –jego powstanie i zbiory sztuki religijnej (malarstwo, rzeźba), „Rocznik Chełmski”, 17 (2013) s. 85-118.

Szady Bogumił, Wspólnoty wyznaniowe w Chełmie do końca XVIII wieku, w: Chełm nieznany. Ludzie – miejsca – wydarzenia, red. M. Karwatowska, Chełm 2009, s. 289-302.

Szczygieł Ryszard, Kobielski Franciszek Antoni, w: Polski słownik biograficzny, t. 13, red. E. Rostworowski, Wrocław 1967-1968, s. 146-148.

Triod cwietnaja, w: Encyklopedia wiedzy o książce, Wrocław 1971, kol. 2379.

Vanzo Alberto, Christian Wolff and Eksperimental Philosophy, „Oxford Studies in Early Modern Philosophy”, 7 (2015) s. 225-255. (Crossref)

Wardemann Patricia, Johann Gottlieb Heineccius, 1681-1741: Leben und Werk, Frankfurt a. Main 2007.

Wierzbicka Elżbieta, Starodruki w zasobie archiwalnym i bibliotecznym Archiwum Państwowego w Lublinie, w: Lublin a książka, pod red. A. Krawczyka, E. Józefowicz-Wisińskiej, Lublin 2004, s. 57-69.

Winiarz Adam, Greckokatolickie gimnazjum bazyliańskie w Chełmie (1639-1769), „Rocznik Chełmski”, 1 (1995) s. 27-39.

Wiśniewski Stanisław, W czasach zaborów 1795-1918, w: Chełm i chełmskie w dziejach, Chełm 1996, s. 67-128.

Wit Zbigniew, Missae propriae dioecesium Poloniae, w: Encyklopedia katolicka, t. 12, red. E. Ziemann, Lublin 2008, kol. 1256-1257.

Wójcik Zbigniew, Ksiądz Jan Krzysztof Kluk – pisarz i uczony, Ciechanowiec 2012.

Zalewski Ludwik, Bibljoteka seminarium duchownego w Lublinie i biblioteki klasztorne w diecezji lubelskiej i podlaskiej, Warszawa 1926.

Netografia

Altheim Gayling Philipp Christoph von, Peter Christoph Gazzaniga, https://www.deutsche-biographie.ob/sfz20058.html (dostęp: 10.01.2022).

„Cholmsko – Varšavski Eparchial’ny Vestnik” [„Chełmsko-Warszawskie Diecezjalne Wiadomości”], http://cyfrowa.chbp.chelm.pl/dlibra/publication/1984?tab=1 (dostęp: 2-9.07.2022).

Danyło Konstantynowycz Strilbyćkyj (1823-1902), https://archive.ph/20121221124454/http://www.ortho-rus.ru/cgi-bin/ps_file.cgi?2_6944 (dostęp: 1.07.2022).

Dąbrowski Dariusz, Muzea w służbie caratu na przykładzie Cerkiewno-Archeologicznego Muzeum przy Chełmskim Bractwie Bogurodzickim, http://muzeumpamieci.umk.pl/?p=628 (dostęp: 20.01.2023).

Dmitruk Stefan, Bractwa prawosławne w diecezji chełmskiej metropolii kijowskiej w XVI-XVII w., „Istorija religij v Ukraini. Naukovij Ščoričnik”, 1 (2010) s. 327-332 [„Historia Religii w Ukrainie. Rocznik Naukowy”, 1 (2010) s. 327-332], https://www.religio.org.ua/index.php/religio/article/download/1279/1279 (dostęp: 2.07.2022).

Kostinczuk Jakub, Tofiluk Jerzy, Ławreszuk Marek, Misijuk Włodzimierz, Charkiewicz Jarosław, Specyfika polskiej terminologii prawosławnej. Koncepcja normatywizacji pisowni, Białystok 2016, s. 50, https://repozytorium.uwb.edu.pl/jspui/bitstream/11320/11404/1/J_Kostiuczuk_J_Tofiluk_M_Lawreszuk_W_Misijuk_J_Charkiewicz_Specyfika_polskiej_terminologii_prawoslawnej.pdf (dostęp: 20.01.2023).

Lacroix Claude (1652-1714), https://www.encyclopedia.com/religion/encyclopedias-almanacs-trenscripts-and-maps/lacroix-claude (dostęp: 10.01.2022).

Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza, https://mzch.pl (dostęp: 19.11.2021).

Ostapczuk Jerzy, Otryvki kirilličeskich rukopisej Muzeja Rimsko-katolličeskogo Prichoda Razaslanija Apostolov v gorode Chelm: po sledam sobranija Cerkovno-Archeologičesknogo Bractva, w: Kollekcii rukopisnych knig v sovremennom mire: chranienje i izučenije. Sbornik statej po itogam meždunarodnoj naučnoj konferencji Dvenadcatje Zagrebicje čtenija (5-6 oktobrja 2017 g.), Sankt-Peterburg 2018, s. 268-304, https://www.academia.edu/40653762/Отрывки_кириллических_рукописей_Музея_римско_католического_прихода_Разослания_Апостолов_в_городе_Хeлм_по_следам_собрания_Церковно_археологического_музея_Хелмского_Свято_Богородичного_братства (dostęp: 20.01.2023).

Paul Gabriel Antoine (1678-1743), https://en.wikisource.org/wiki/Catholic_Encyklopedia_(1913)/Paul_Gabriel_Antoine (dostęp: 10.01.2022).

Statut cerkiewno-archeologicznego muzeum Prawosławnego Bractwa Święto-Bogurodzickiego w Chełmie 1882, oprac. J. Hoszowski, I. Chojnacki, M. Dobrianski, komentarz D. Dąbrowski, w: Muzeum w kulturze pamięci na ziemiach Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Antologia wczesnych tekstów, t. 2, 1882-1917, Toruń 2020, s. 29-44, http://muzeumpamieci.umk.pl/wp-content/uploads/2021/03/NPRH3_2_2_Antologia.pdf (dostęp: 20.01.2023).

Szymański Konrad, Wykaz instytucji ze zbiorami starych druków w Polsce, https://ossolineum.pl/wp-content/uploads/2019/02.K..Szymanski.Wykaz-instytucji-ze-zbiorami-starych-druków-w-Polsce.pdf. (dostęp: 19.11.2021).

Świstowski Franciszek, Kiernikowski Paweł, 100 lat działalności nauczycielskiej organizacji związkowej Ziemi Chełmskiej (zarys dziejów), Chełm 2003, s. 30, http://kalinowski.weebly.com/uploads/4/9/1/6/4916495/kierownicy_szkola_w_rejowcu.pdf (dostęp: 9.07.2022).

Triod, w: Słownik polskiej terminologii prawosławnej, red. W. Przyczyna i in., Białystok 2022, https://spts.uwb.edu.pl (dostęp: 20.01.2023).

Władysław Zajdler (1894-1938), zob. „Nekrolog Zajdlera”, http://cyfrowa.chbp.chelm.pl/dlibra/docmetadata?id=974&from=publication& (dostęp: 8.07.2022).


Published
2024-06-29


Juda, M. (2024). Stare druki w zbiorach Muzeum Ziemi Chełmskiej im. Wiktora Ambroziewicza. Przyczynek do dziejów księgozbiorów kościelnych w Chełmie. Archiwa, Biblioteki I Muzea Kościelne, 122, 123–144. https://doi.org/10.31743/abmk.14048

Maria Juda  maria.juda@mail.umcs.pl
The Maria Curie-Skłodowska University in Lublin https://orcid.org/0000-0001-7557-1850