Redukcyjne pułapki socjologii „myślących maszyn”
Leszek KORPOROWICZ
Zakład Humanistycznych Problemów Nauk o Kulturze, Instytut Studiów Międzykulturowych, Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych, Uniwersytet Jagielloński, ul. Reymonta 4, 30-059 Kraków , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-5890-5991
Abstrakt
Najistotniejszym celem artykułu jest wskazanie na rozliczne uproszczenia, które dokonywane są w analizie rzeczywistości społecznej, wspomaganej współczesnymi i przyszłymi zastosowaniami sztucznej inteligencji. Wykonanie tego zadania wymaga omówienia zagadnienia redukcji, na które skazana jest hipotetyczna socjologia „myślących maszyn” jako typowy przykład nieporozumień wywołanych częstym tworzeniem zbyt daleko idących metafor. Co ważniejsze, konsekwencją tego typu praktyk jest ukryta zamiana właściwego przedmiotu nauk społecznych i humanistycznych, którym jest człowiek i jego człowieczeństwo, na koncentrację wokół używanych przez nie instrumentów, czego przykładem jest tak zwana humanistyka cyfrowa. Analizy odniesione będą do trzech obszarów badawczych socjologii, takich jak: relacje, więzi i tożsamości społeczne w kontekście możliwości, które spełniać miałaby socjologia zaawansowanych technologicznie maszyn, co nie jest równoznaczne z badaniem ich wpływu na działalność człowieka. W najbardziej istotnej kwestii procesu budowania oraz typologii tożsamości społecznych wykorzystana zostanie koncepcja logotwórczych dynamizmów kultury, jako ważnego czynnika tworzenia sensu i wartości ludzkich, który trudno odnaleźć w funkcjonalnej, instrumentalnej i parametryzowanej rzeczywistości maszyn oraz ich systemów. Co więcej, w artykule zostanie wykazana radykalna różnica każdego z dynamizmów w zależności od poziomu ich realizacji, na którą wskazuje teoria dezintegracji pozytywnej Kazimierza Dąbrowskiego i socjologii kulturalistycznej Antoniny Kłoskowskiej. W rezultacie powstanie cała lista wymogów, na które socjologia sztucznej inteligencji odpowiedzieć nie może, o ile porzuci fundamentalne kategorie rzeczywistości ludzkiej, jak godność, honor, wolność czy odpowiedzialność, a więc wartości autoteliczne człowieka.
Słowa kluczowe:
redukcjonizm aksjologiczny, sztuczna inteligencja, logotwórcze dynamizmy kultury, socjologia humanistyczna, koncepcja rozwoju wielopoziomowegoBibliografia
A Greek-English Lexicon. Edited by Henry George Liddell and Robert Scott. Oxford: Clarendon Press, 1968.
Braudel, Fernand. Gramatyka cywilizacji. Translated by Hanna Igalson-Tygielska. Warszawa: Oficyna Naukowa, 2006.
Cassirer, Ernst. Filozofia form symbolicznych. Translated by Andrzej Karalus and Przemysław Parszutowicz. Kęty: Wydawnictwo Marek Derewiecki, 2018.
Culture and Society: Contemporary Debates. Edited by Jeffrey C. Alexander and Steven Seidman. Cambridge: Cambridge University Press, 1990.
Dąbrowski, Kazimierz. Dezintegracja pozytywna. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979.
———. Zdrowie psychiczne a wartości ludzkie. Warszawa: Polskie Towarzystwo Higieny Psychicznej, 1974.
Dudek, Zenon Waldemar, and Andrzej Pankalla. Psychologia kultury: Doświadczenia graniczne i transkulturowe. Warszawa: Wydawnictwo Psychologii Kultury, Eneteia, 2008.
Dyczewski, Leon. “Naród podmiotem kultury.” In Tożsamość polska i otwartość na inne społeczeństwa. Edited by Leon Dyczewski. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, 1996.
Ehrlich, Ludwik. Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1954.
van Geert, Paul. “The Concept of Deyelopment.” In Theory Building in Developmental Psychology. Edited by Paul van Geert. Amsterdam [etc.]: North-Holland, 1986.
Elliot, Anthony. Koncepcje „ja”. Translated by Sławomir Królak. Warszawa: Wydawnictwo Sic!, 2007.
Golka, Marian. Cywilizacja współczesna i globalne problemy. Warszawa: Oficyna Naukowa,
Granat, Wincenty. Personalizm chrześcijański: Teologia osoby ludzkiej. Sandomierz: Wydawnictwo Diecezjalne i Drukarnia w Sandomierzu, 2018.
Habermas, Jurgen. Teoria działania komunikacyjnego. Vol. 1. Racjonalność działania a racjonalność społeczna. Translated by Andrzej Maciej Kaniowski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1999.
Handbook of Sociology. Edited by Neil J. Smelser. London and New Delhi: Sage Publication Newbury Park, 1988.
Jagiellonian Ideas Towards Challenges of Modern Times. Edited by Leszek Korporowicz, Sylwia Jaskuła, Malgožata Stefanovič, and Paweł Plichta. Kraków: Jagiellonian Library, 2017.
Kłoskowska, Antonina. Kultury narodowe u korzeni. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005.
———. Socjologia kultury. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1981.
Kobierzycki, Tadeusz. Jaźń i tożsamość: Studia z filozofii człowieka. Warszawa: Wydawnictwo Muzaios, 2012.
———. Osoba – dylematy rozwoju: Studium metakliniczne. Bydgoszcz: Wydawnictwo Pomorze, 1989.
———. “Pojęcie charakteru narodowego i problem człowieczeństwa (w koncepcji Kazimierza Dąbrowskiego).” Humanistyka i Przyrodoznawstwo, no. 14 (2008): 29–50.
Kociuba, Jolanta. Idea Ja i koncepcji tożsamości: Zmiana znaczenia idei Ja i koncepcji tożsamości w nauce i kulturze, Lublin: Wydawnictwo Episteme, 2014.
Korporowicz, Leszek. “Komunikacja symboliczna w rozwoju tożsamości kulturowej.” In Tożsamość polska w odmiennych kontekstach. Edited by Leon Dyczewski and Dariusz Wadowski, Lublin: Wydawnictwo KUL, 2009.
———. “Logotwórcze dynamizmy kultury.” Studia Socjologiczne, no. 3 (1989): 109–31.
———. “Przemiany kultury narodowej w świetle teorii dezintegracji pozytywnej Kazimierza Dąbrowskiego.” Polska Myśl Pedagogiczna, no. 4 (2018): 191–208.
———. “Źródła i typy redukcjonizmów we współczesnych analizach kultury.” Roczniki Kulturoznawcze, no. 7 (2016): 5–30.
Kozielecki, Józef. Koncepcja transgresyjna człowieka. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1987.
Legowicz, Jan. Historia filozofii starożytnej Grecji i Rzymu. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1973.
Luhmann, Niklas. Systemy społeczne: Zarys ogólnej teorii. Translated by Michał Karczmarczyk. Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos, 2007.
Matsumoto, David, and Linda Juang. Psychologia międzykulturowa. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2007.
Paleczny, Tadeusz. Relacje międzykulturowe w dobie kryzysu ideologii i polityki wielokulturowości. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2017.
Pasierb, Janusz Stanisław. Pionowy wymiar kultury. Kraków: Wydawnictwo Znak, 1983.
Pisarek, Walery. Wstęp do nauki o komunikowaniu. Warszawa: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, 2008.
Popielski, Krzysztof. “Logoteoria i logoterapia w kontekście psychologii współczesnej.” In Człowiek – pytanie otwarte: Studia z logoteorii i logoterapii. Edited by Kazimierz Popielski. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, 1987.
Słownik pisarzy antycznych. Edited by Anna Świderkówna. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1982.
Smolicz, Jerzy. Współkultury Australii. Warszawa: Oficyna Naukowa, 1999.
Stróżewski, Władysław. Istnienie i sens. Kraków: Wydawnictwo Znak, 1994.
Ścigaj, Paweł. Tożsamość narodowa: Zarysy problematyki. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2012.
Trąbka, Agnieszka. Tożsamość rekonstruowana: Znaczenie migracji w biografiach Third Culture Kids. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa 2014.
Wesołowska, Eugenia Anna. Paweł Włodkowic – współczesne znaczenie poglądów i dokonań. Płock: Wydawnictwo Naukowe Novum, 2001.
White, Harrison C. Tożsamość i kontrola: Jak wyłaniają się formacje społeczne. Translated by Agnieszka Hałas. Kraków: Zakład Wydawniczy Nomos, 2011.
Wielgus, Stanisław. Z badań nad średniowieczem. Lublin: Redakcja Wydawnictw KUL, 1995.
Zakład Humanistycznych Problemów Nauk o Kulturze, Instytut Studiów Międzykulturowych, Wydział Studiów Międzynarodowych i Politycznych, Uniwersytet Jagielloński, ul. Reymonta 4, 30-059 Kraków https://orcid.org/0000-0002-5890-5991
