Pomiędzy Wisłą a Bugiem. Przyczynek do dziejów kultury muzycznej w czasach zaborów
Mieczysława DEMSKA-TRĘBACZ
Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina, Warszawa , PolskaAbstrakt
Na bogactwo i wielowarstwowość kultury muzycznej Lubelszczyzny miały wpływ czynniki społeczne, etniczne i sytuacja polityczna, ale też położenie geograficzne. W artykule na wybranych przykładach z okresu upadku Rzeczypospolitej i zaborów (pierwszej połowy dziewiętnastego wieku) ukazane zostały zjawiska dotyczące życia muzycznego w ośrodkach dworskich (Puławach, Radzyniu, Gościeradowie i Opolu). Za sprawą muzykalnych promotorów działających w tych ośrodkach muzycy zapewniali wysoką jakość sztuki wykonawczej. Środowiska arystokratyczne wpłynęły na rozwój kultury muzycznej w całym regionie. W okresie zmierzchu rezydencji magnackich funkcję głównego centrum życia muzycznego przejął Lublin. Autorka tekstu przybliża fragmenty biografii trojga wybitnych muzyków pochodzących z tego miasta: śpiewaczki Antoniny Miklaszewicz-Campi, reprezentującej epokę stanisławowską i czasy Księstwa Warszawskiego primadonny opery wiedeńskiej, oraz wiolinistów, którzy dzięki swojej działalności wirtuozowskiej osiągnęli pozycję europejską – Stanisława Serwaczyńskiego, znanego nauczyciela z pierwszej połowy stulecia, i jego ucznia Henryka Wieniawskiego, wirtuoza okresu międzypowstaniowego, zarysowuje też styl twórczości Wieniawskiego, utworów pisanych przez wirtuoza „dla siebie” i z myślą o odbiorcach.
Słowa kluczowe:
muzyka, wykonawcy i twórcy, dwory, Lublin, Antonina Campi, Stanisław Serwaczyński, Henryk WieniawskiBibliografia
Baranowski, Ignacy. Dzienniki pisane w Lublinie przez rok 1815 i 1816. Edited by Bartłomiej Szyndler. Poznań: A. Wrzosek, 1995.
[—–—]. Pamiętniki Ignacego Baranowskiego (1840-1862). Edited by Adam Wrzosek. Poznań: Księgarnia Gebethnera i Wolffa, 1923.
[Czartoryski, Adam]. “Muzyka na flecik Adama Czartoryskiego w Sieniawie.” Manuscript in Biblioteka Książąt Czartoryskich w Krakowie, reference number 1000332/1.
[—–—]. Słowniczek wyrazów polskich znaczących narzędzia muzyczne niegdyśw woyskowem i pokoiowem używaniu będące z rękopisma Adama Książęcia Czartoryskiego Marszałka polnego C.R. woysk Austryi. Lwów: Ossolineum, 1828.
Demska-Trębacz, Mieczysława. “Arabsko-muzułmańskie inspiracje w polskiej twórczości muzycznej: Przyczynek do dziejów polsko-orientalnych kontaktów muzycznych.” In Wpływy arabskie w polskiej kulturze niematerialnej: Nauka, literatura, język. Vol. 4. Transfer kultury arabskiej w dziejach Polski. Edited by Agata S. Nalborczyk and Mustafa Switat. Warszawa: Dialog, 2020.
—–—. “Ćwiczone w talentach: Muzykalne damy z dworków i pałaców Lubelszczyzny.”In Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie III. Vol. 2, Edited by Hubert Łaszkiewicz. Lublin: Muzeum Zamoyskich w Kozłówce, 2007.
—–—.“Lubelska Królowa Nocy.” In Ars omnia vincit: Studia z dziejów sztuki i kultury artystycznej, dedykowane Profesor Jadwidze Kuczyńskiej. Edited by Agnieszka Bender and Małgorzata Kierciuk-Maciaszek. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2012.
—–—.“Między epokami: Muzyka w dobie Księstwa Warszawskiego.” Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska: Sectio F 62 (2007): 123–9.
—–—. Muzyczny pejzaż Lubelszczyzny: Dworki i dwory. Lublin: Polihymnia, 2005.
—–—.“Wirtuozi skrzypiec i ich uczniowie.” In Demska-Trębacz, Czyś nie zatęsknił do swych stron? Szkice o muzykach Lubelszczyzny drugie. Lublin: Polihymnia, 2012.
Ekielska-Mardal, Anna. “Rezydencja oświeceniowa: Pałac wilanowski w czasach Stanisława Kostki Potockiego.” In Muzea – rezydencje w Polsce. Edited by Krzysztof Kornacki. Kozłówka: Muzeum Zamoyskich, 2004.
—–—.“‘Ta pani jest najbieglejszą znawczynią [sztuki] jaką tu kiedy widziałem’: Aleksandra z Lubomirskich hrabina Potocka.” In: Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie III. Vol. 2. Edited by Hubert Łaszkiewicz. Lublin: Muzeum Zamoyskich w Kozłówce, 2007.
Gawroński, Ludwik. Słownik biografi czny miasta Lublina. Vol. 2, s.v. “Barcicki Jan.”Edited by Tadeusz Radzik, Adam Witusik, and Jan Ziółka. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 1996.
—–—. Słownik biograficzny miasta Lublina. Vol. 2, s.v. “Campi Miklasiewicz Anoni-na.”Edited by Tadeusz Radzik, Adam Witusik, and Jan Ziółka. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 1996.
—–—. Słownik biograficzny miasta Lublina. Vol. 2, s.v. “Levitte Józef.” Edited by Tadeusz Radzik, Adam Witusik, and Jan Ziółka. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 1996.
—–—. Słownik biograficzny miasta Lublina. Vol. 2, s.v. “Miklasiewicz Józef.” Edited by Tadeusz Radzik, Adam Witusik, and Jan Ziółka. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 1996.
—–—. Słownik biograficzny miasta Lublina. Vol. 2, s.v. “Romm Ludwik.” Edited by Tadeusz Radzik, Adam Witusik, and Jan Ziółka. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 1996.
—–—. Słownik biograficzny miasta Lublina. Vol. 2, s.v. “Synek Franciszek.” Edited by Tadeusz Radzik, Adam Witusik, and Jan Ziółka. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 1996.
Gombin, Krzysztof. “Eustachy Potocki i Ludwik Markiewicz: Rola kolatora i proboszcza przy budowie kościoła pałacowego p.w. św. Marii Magdaleny w Sernikach.”In Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie II. Edited Róża Maliszewska. Kozłówka: Muzeum Zamoyskich w Kozłówce, 2003.
Grochala, Anna.“Laura Potocka.” In Artystki polskie. Exhibition Catalog. Edited by Agnieszka Morawińska. Warszawa: Muzeum Narodowe, 1991.
Jankowski, Władysław. “Geneza Śpiewów historycznych Niemcewicza.” Pamiętnik Literacki 9, nos. 1–4 (1910): 52–71.
Jaxa Bykowski, Piotr. “Mirza Tadż-el-Faher.” In Jaxa Bykowski, Trzy epizody z dawnego życia szlacheckiego. Warszawa: Drukarnia Jana Noskowskiego, 1879.
Jordan [Julian Wieniawski]. Kartki z mego pamiętnika. Warszawa: Gebethner i Wolff, 1911.
Kołłątaj, Hugo. Stan oświecenia w Polsce w ostatnich latach panowania Augusta III (1750–1764). Edited by Jan Hulewicz. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1953.
Kowalik, Joanna. “Dobra ziemskie Radzyń w rękach Anny z Zamoyskich Sapieżyny.” In Ziemiaństwo na Lubelszczyźnie II. Edited Róża Maliszewska. Kozłówka: Muzeum Zamoyskich w Kozłówce, 2003.
Koźmian, Andrzej E. Wspomnienia o Kalikście z Rzewuskich Księżnie Teano. Warszawa: Drukarnia Stanisława Strąbskiego, 1843.
Koźmian, Kajetan. Pamiętniki.Vol. 1. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1972.
[Krasiński, Adam]. “Franciszek hrabia Suchodolski.” Ruch Muzyczny, no. 40 (1860): 642–6.
[—–—].“Franciszek hrabia Suchodolski.” Ruch Muzyczny, no. 41 (1860): 658–60.
[—–—].“Korespondencye. Lublin d. 22 czerwca 1857 r.” Ruch Muzyczny, no 15 (1857): 114–5.
[—–—]. “Lublin literacki, muzykalny i dramatyczny.” Ruch Muzyczny, no 22 (1857): 171–5.
Krones, Hartmut. “Recepcja Karola Lipińskiego w Wiedniu w pierwszej połowie XIX wieku.” Translated by Agata Czarkowska. In Karol Lipiński: Życie, działalność, epoka. Vol. 5. Edited by Anna Granat-Janki et al. Wrocław: Akademia Muzyczna im. Karola Lipińskiego, 2013.
Kurpiński, Karol. “O pieśniach w ogólności.” Tygodnik Muzyczny pod Redakcją Karola Kurpińskiego, no. 8 (1820): 29.
—–—. “O pieśniach w ogólności.” Tygodnik Muzyczny pod Redakcją Karola Kurpińskiego, no. 9 (1820): 33–34.
Makowska, Urszula, ed. Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających (zmarłych przed 1966 r.): Malarze, rzeźbiarze, graficy. Vol. 7, s.v. “Potocka Laura” (by Piotr Bernatowicz). Warszawa: PAN, 2003.
Małachowski-Łempicki, Stanisław. Wolnomularstwo polskie a muzyka. Edited by Edward Wrocki. Warszawa:Biblioteka “Wiadomości Muzycznych,” 1926.
[Niemcewicz, Julian Ursyn]. Śpiewy historyczne z muzyką i rycinami przez Jul. Urs. Niemcewicza S.S. Członka T. K. W. P. N., Akad: Wileń, To: Nauk. w Krakowie, Tow: Filoz. w Filadelfi i, i Tow. Woysk. w West Point w Ameryce. Warszawa: Drukarnia Nro 646, 1816.
—–—. Śpiewy historyczne z Muzyką i Rycinami przez Jul. Urs. Niemcewicza Do których przydane są dodatki prozą, zawierające krótki zbiór Historyi Polskiej.Warszawa: Drukarnia J. C. K. Mości Rządowej, 1819.
[Noskowski, Zygmunt]. “Z Filharmonii.” Kurier Poranny 25, no. 329 (1901): 2.
Nowak-Romanowicz, Alina. “Muzyka fortepianowa Franciszka Lessla.” In Franciszek Lessel: W 200 rocznicę urodzin kompozytora. Gdańsk: PWSM, 1980.
[Paderewski, Ignacy Jan]. “Mowa Ignacego Jana Paderewskiego wygłoszona dnia 23 X 1910 na obchodzie stuletniej rocznicy urodzin Fryderyka Chopina.” In Obchód setnej rocznicy urodzin Chopina i pierwszy Zjazd Muzyków Polskich we Lwowie. Lwów: Komitet Obchodu Setnej Rocznicy Urodzin Fryderyka Chopina, 1912.
“Pierwszy Koncert Pani Campi.” Gazeta Warszawska, nr 109 (1820): 1818–19.
Powroźniak, Józef. Karol Lipiński.Kraków: PWM, 1970.
Rudnicka-Kruszewska, Hanna. Wincenty Lessel. Kraków: PWM, 1968.
Sapieha, Aleksander. Podróże w krajach słowiańskich odbywane. Edited by Tadeusz Jabłoński. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1983.
[Sikorski, Józef]. “Stanisław Serwaczyński.” Tygodnik Ilustrowany 9, no. 231 (1864): 73–75.
Sowiński, Albert. Słownik muzyków polskich, dawnych i nowoczesnych kompozytorów, wirtuozów, śpiewaków, instrumencistów, lutników, organmistrzów, poetów lirycznych i miłośników sztuki muzycznej zawierający krótki rys historyczny muzyki w Polsce, s.v. “Barcicki Jan.” Paryż: Skład Główny Księgarni Luksemburskiej, 1874.
—–—. Słownik muzyków polskich, dawnych i nowoczesnych kompozytorów, wirtuozów, śpiewaków, instrumencistów, lutników, organmistrzów, poetów lirycznych i miłośników sztuki muzycznej zawierający krótki rys historyczny muzyki w Polsce, s.v. “Campi Antonia.” Paryż: Skład Główny Księgarni Luksemburskiej, 1874.
Stevich, Franciszek L. “Wędrówki po dziedzinach sztuki.” Ruch Muzyczny 5, no. 11 (1861): 164–8.
Szlezer, Mieczysław. George Polgreen Bridgetower: Afropolak, który zdenerwował Beethovena. Kraków: Akademia Muzyczna, 2016.
Szwarc, Andrzej.“Resursy w Królestwie Polskim 1820–1869.” Przegląd Historycz-ny 71, no. 1 (1980): 23–49.
Tomaszewski, Wojciech. Między salonem a jarmarkiem: Życie muzyczne na prowincji królestwa Polskiego w latach 1815–1862. Warszawa: Biblioteka Narodowa, 2002.
von Würzbach, Constant. Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich. Vol. 15, s.v. “Karl Joseph Lipinski.” Viena: K. K. Hof- und Staatsdruckerie, 1866.
Wróbel, Anna. Kobiety w muzyce polskiej. Lublin: Polihymnia, 2024.
Zduniak, Maria. Muzyka i muzycy w Polsce w dziewiętnastowiecznym Wrocławiu. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1984.
Żórawska-Witkowska, Alina. Muzyka na dworze i w teatrzeStanisława Augusta. Warszawa: Arx Regia, 1995.
Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina, Warszawa
