Na peryferiach zwykłych spraw. Dysharmonia świata a poetyckie dociekanie prawdy w liryce George’a Mackaya Browna
Halszka LELEŃ
Uniwersytet Warmińsko-Mazurski w Olsztynie , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-2603-751X
Abstrakt
W artykule rozważam postromantyczną wizję poezji czołowego, ale mało znanego w Polsce szkockiego poety George’a Mackaya Browna jako wyraz jego poszukiwań najlepszego środka w przekazywaniu prawdy o świecie. W swojej twórczości Mackay Brown ukazywał jednostkowe życie różnych ludzi, członków orkadyjskiej wspólnoty, wykonujących rozmaite zawody i zanurzonych w niezupełnie harmonijny cykl życia wyspiarskiego. Staram się wykazać, że poeta skupiał się na archetypowych cechach ich życia, aby móc przekazać Twórcą nie kierowało wyłącznie pragnienie utrwalenia odchodzącego świata nieskażonej wyspiarskiej rzeczywistości, co niekiedy przypisują mu krytycy. Prowokuje on swego odbiorcę do poszukiwania szerszego sensu przedstawianych kalejdoskopowo wglądów w lokalną wyspiarską rzeczywistość, splatając w nienarzucający się sposób uogólnione znaczenia kulturowe z bardzo subtelnie implikowanymi treściami lokalnymi, zaczerpniętymi z rzeczywistości rolniczo-rybackiej. Tego rodzaju poszukiwanie jest dla Mackaya Browna w ostatecznym rozrachunku pewną drogą duchową. Szczególnie jego poezja ukazuje, że cel twórcy stanowi komunikowanie uogólnionego doświadczenia człowieka umiejscowionego niejako poza czasem historycznym, tak aby uwypuklić sensy uniwersalne. Dokonane analizy wykazują, że autor świadomie podejmuje i rozwija zakorzenioną we wcześniejszych wiekach humanistyczną wizję twórczości poetyckiej jako dziedziny komunikacji umożliwiającej szerszy i głębszy, wieloaspektowy ogląd rzeczywistości. Pobudzając czytelnika do poszerzonej, nie tylko estetycznej, percepcji artystycznej i dociekając prawd glokalnych, Mackay Brown stara się aktywować w nim struktury pamięci umożliwiające poetycką refleksję nad transcendencją. Realizuje przy tym wizję, która była również programem wielu współczesnych twórców, poetów i myślicieli, takich jak Czesław Miłosz, Jan Paweł II, Thomas S. Eliot czy George Steiner.
Słowa kluczowe:
George Mackay Brown, humanizm, poszerzona percepcja artystyczna, poetycka refleksja nad transcendencją, prawda glokalna, aktywowanie struktur pamięciBibliografia
Barthes, Roland. Mitologie. Translated by Adam Dziadek. Warszawa: Aletheia, 2000.
Bevan, Archie, and Brian Murray. “Introduction.” In The Collected Poems of George Mackay Brown. Edited by Archie Bevan and Brian Murray. London: John Murray, 2005.
DeLoughrey, Elizabeth M. Allegories of the Anthropocene. Durham: Duke University Press, 2016.
Fergusson, Maggie. George Mackay Brown: The Life. London: John Murray, 2006.
Garrigan Mattar, Sinéad. Primitivism, Science, and the Irish Revival. Oxford: Oxford University Press, 2004.
Gifford, Terry. “Pastoral, Anti-Pastoral, and Post-Pastoral.” In The Cambridge Com-panion to Literature and the Environment. Edited by Louise Westling. Cambridge: Cambridge University Press, 2013.
Grzegorzewska, Małgorzata. Trop innego głosu w angielskiej poezji religijnej epok dawnych. Kraków: Universitas, 2011.
Hughes, Glenn. A More Beautiful Question: The Spiritual in Poetry and Art. Columbia and London: University of Missouri Press, 2011.
[Jan Paweł II]. “List Ojca Świętego Jana Pawła II do artystów.” L’Osservatore Romano, The Polish Edition, 20, nos. 5-6 (213) (1999): 4–11.
Leleń, Halszka. “Littoral Impressionism in The Wreck of the Archangel by George Mackay Brown.” Acta Neophilologica 25, no. 1 (2023): 99–116.
———. “Orcadian Poetics of Hope: Lyrical Dimensions and (Ex)tensions of the Topos in the Poetry of George Mackay Brown.” Ethos 32, no. 4 (128) (2019): 157–80.
———. “Narrative Displacement and Paradigms of Sanctity in Selected Short Stories of George Mackay Brown.” In Sanctity as a Story: Narrative (In)Variants of the Saint. Edited by Halszka Leleń. Berlin: Peter Lang, 2020.
———. “Nieświętość rzeczy najmniejszych a aksjologiczna poetyka codzienności w Antologii z wyspy fok George’a Mackaya Browna.” In Święci i świętość w języku, literaturze i kulturze. Edited by Halszka Leleń and Tomasz Żurawlew. Kraków: Universitas, 2018.
———. “Semiotics of Archipelago in George Mackay Brown’s Narratives.” In Bound-less Scotland: Space in Contemporary Scottish Fiction. Edited by Monika Szuba. Gdańsk: Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, 2015.
Mackay Brown, George. Antologia z wyspy fok. Translated by Andrzej Szuba. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1989.
———. “Antologia z wyspy fok.” In Mackay Brown, Antologia z wyspy fok. Translated by Andrzej Szuba. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1989.
———. “Betlejem.” In Mackay Brown, Antologia z wyspy fok. Translated by Andrzej Szuba. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1989.
———. “A Boy in a Snow Shower.” In The Collected Poems of George Mackay Brown. Edited by Archie Bevan and Brian Murray. London: John Murray, 2005.
———. “Daffodil Time.” In The Collected Poems of George Mackay Brown. Edited by Archie Bevan and Brian Murray. London: John Murray, 2005.
———. “Enchantment of Islands.” In Mackay Brown, Northern Lights: A Poet’s Sources. Edited by Archie Bevan and Brian Murray. London: John Murray, 1999.
———. “The Horse Fair.” In The Collected Poems of George Mackay Brown. Edited by Archie Bevan and Brian Murray. London: John Murray, 2005.
———. “Island School.” In The Collected Poems of George Mackay Brown. Edited by Archie Bevan and Brian Murray. London: John Murray, 2005.
———. “Królowa fal.” In Mackay Brown, Antologia z wyspy fok. Translated by Andrzej Szuba. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1989.
———. Loaves and Fishes. London: Hogarth Press, 1959.
———. “Mary Jane Mackay 1891–1967 (A Memoir).” In Mackay Brown, Northern Lights: A Poet’s Sources. Edited by Archie Bevan and Brian Murray. London: John Murray, 1999.
———. “Orkadyjczycy pod Clontarf.” In Mackay Brown, Antologia z wyspy fok. Translated by Andrzej Szuba. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1989.
———. “Sea Widow.” In The Collected Poems of George Mackay Brown. Edited by Archie Bevan and Brian Murray. London: John Murray, 2005.
———. “Siedem wersji zaginionego wiersza.” In Mackay Brown, Antologia z wyspy fok. Translated by Andrzej Szuba. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1989.
———. “Ships of Julius Agricola Sail into the Pentland Firth.” In The Collected Poems of George Mackay Brown. Edited by Archie Bevan and Brian Murray. London: John Murray, 2005.
———. “Song of the Stone.” In The Collected Poems of George Mackay Brown. Edited by Archie Bevan and Brian Murray. London: John Murray, 2005.
———. The Storm. [Kirkwall]: Orkney Press, 1954.
———. “Stróż nocnej bramy.”In Mackay Brown, Antologia z wyspy fok. Translated by Andrzej Szuba. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1989.
———. “Voyager.” In The Collected Poems of George Mackay Brown. Edited by Archie Bevan and Brian Murray. London: John Murray, 2005.
———. “Wioska nad morzem.” In Mackay Brown, Antologia z wyspy fok. Translated by Andrzej Szuba. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1989.
———. “Żeglarz.” In Mackay Brown, Antologia z wyspy fok. Translated by Andrzej Szuba. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1989.
———. “Unlocking Time’s Labyrinth.” In Fivefathers: Interviews with Late Twen-tieth-Century Scottish Poets. Edited by Colin Nicholson. Penrith: Humanities–Ebooks, 2007.
McMahon, Elizabeth, and Bénédicte André. “Literature and the Literary Gaze.” In The Routledge International Handbook of Island Studies: A World of Islands. Edited by Godfrey Baldacchino. London: Routledge, 2018.
Mickiewicz, Adam. “Arcy-Mistrz.” In Mickiewicz, Dzieła. Vol. 1. Wiersze. Edited by Wacław Borowy and Leon Płoszewski. Warszawa: Czytelnik, 1949.
Miłosz, Czesław. “Sens.” In Miłosz, Dalsze okolice. Kraków: Znak, 1991.
———. “Toast.” In Miłosz, Wiersze. Vol 1. Kraków and Wrocław: Wydawnictwo Literackie, 198
———. “W Mediolanie.” In Miłosz, Gdzie wschodzi słońce i kędy zapada. Kraków: Znak, 1980.
Moore, Michael Edward. “An Historian’s Notes for a Miloszan Humanism.” Journal of Narrative Theory 37, no. 2 (2007): 191–216.
Pérez-Rioja, José Antonio. Leer para vivir. Madrid: C.E.G.A.L., 1993.
Rembowska-Płuciennik, Magdalena. Poetyka intersubiektywności: Kognitywistyczna teoria narracji a proza XX wieku. Toruń: Wydawnictwo Naukowe UMK, 2012.
Royale, Trevor. The Macmillan Companion to Scottish Literature, s.v. “Brown, George Mackay.” London and Basingstoke: Palgrave Macmillan, 1983.
Sarnowska-Temeriusz, Elżbieta. Zarys dziejów poetyki: Od starożytności do końca XVII w. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1985.
Schmid, Sabine. Keeping the Sources Pure: The Making of George Mackay Brown. Oxford and Berlin: Peter Lang, 2003.
Speina, Jerzy. Formy rzeczywistości: Typy świata przedstawionego w literaturze. Bydgoszcz: Pomorze, 1990.
Stachura, Michael. “Making it New: Imagism and George Mackay Brown’s Runic Poetry.” International Journal of Scottish Literature, no. 8 (2011):
https://www.ijsl.stir.ac.uk/issue8/stachura.htm.Steiner, George. Rzeczywiste obecności. Translated by Olga Kubińska. Gdańsk: słowo/obraz terytoria, 2023.
Varela, Franscisco J., Evan Thompson, and Eleanor Rosch. The Embodied Mind: Cognitive Science and Human Experience. Cambridge, Massachusetts: MIT Press, 2017.
Węgrzyniakowa, Anna. “Browna poezja ku czci chleba.”In George Mackay Brown, Antologia z wyspy fok. Translated by Andrzej Szuba. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1989.
