Od wątków autobiograficznych do idei piękna. Sielanki Henryka Siemiradzkiego na tle malarstwa drugiej połowy dziewiętnastego wieku
Barbara Ciciora
Uniwersytet Papieski Jana Pawła II, Kraków , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-7766-4046
Abstrakt
Swoje sielanki i idylle, od pierwszej samodzielnie przemyślanej i wykonanej po ostatnie, Henryk Siemiradzki nasycił tematyką miłości w jej różnych przejawach: młodzieńczej, rodzicielskiej i rodzinnej, czerpiąc inspiracje z życia domowego i rodzinnego. Z czasem charakter jego obrazów zmienił się, sceny rodzajowe ustąpiły miejsca przedstawieniom alegorycznym. Od połowy lat dziewięćdziesiątych zaczęły powstawać obrazy o zredukowanej kompozycji, pozbawione narracji, pełne zadumy, nieco melancholijne. Wiąże się to ze zmianą upodobań malarza: ze stylu realistycznego na ujęcia estetyczne, w okresie, gdy zaczął on poszukiwać w egzystencji człowieka tego, co nieprzemijające, ziemskiego odbicia idei piękna, niezależnego od doznań zmysłowych. Zindywidualizowana formuła malarska Henryka Siemiradzkiego, skoncentrowana na refleksji nad pięknem idealnym, świadczy o zwróceniu się artysty – poprzez tradycję sztuki europejskiej – ku klasycznej sztuce greckiej, odzwierciedlającej idee idealistycznej filozofii platońskiej i neoplatońskiej.
Słowa kluczowe:
Henryk Siemiradzki, Lawrence Alma-Tadema, Frederic Leighton, Anselm Feuerbach, William Bouguereau, idylla, sielanka, malarstwo akademickie XIX wieku, Platon, piękno, dobro, idea piękna, kaloskagathos, harmonia, rodzinaBibliografia
Arscott, Caroline. “Leighton: The Artist as Artificer.” In Frederic Leighton: Antiquity, Renaissance, Modernity. Edited by Tim Barringer and Elisabeth Prettejohn. New Heaven and London: Paul Mellon Centre for Studies in British Art, 1999.
Arystoteles. Retoryka. Poetyka. Translated by Henryk Podbielski. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988.
Baborska-Narożny, Magdalena. “Główne kierunki interpretacji idei harmonii w myśli starożytnych: Od Pitagorasa do Witruwiusza.” Architectus, no. 2 (16) (2004): 29–36.
Baetens, Jan Dirk. “The Legacy of Henri Leys.” In Lawrence Alma-Tadema: At Home in Antiquity. Edited by Elizabeth Prettejohn and Peter Trippi. Munich, London, and New York: Prestel, 2016.
Barrow, Rosemary. “Drapery, Sculpture and the Praxitelean Ideal.” In Frederic Leighton: Antiquity, Renaissance, Modernity. Edited by Tim Barringer and Elizabeth Prettejohn. New Heaven and London: Paul Mellon Centre for Studies in British Art, 1999.
Bator, Wiesław. Religia starożytnego Egiptu: Perspektywa religioznawcza. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2012.
Carrier, David. “Walter Pater’s ‘Winckelmann.’” Journal of Aesthetic Education 35, no. 1 (2001): 99–109.
Chrzanowska, Joanna Maria. Krótka historia symetrii. Academia, https://www.academia.edu/5151671/Kr%C3%B3tka_historia_symetrii.
Darvas, György. Symmetry: Cultural-historical and Ontological Aspects of Science – Arts Relations. Translated by David Robert Evans. Basel, Boston, and Berlin: Brikhäuser, 2007.
Dembińska-Siury, Dobrochna. “Enneady Plotyna.” Przegląd Filozoficzny – Nowa Seria 1, no. 3 (1992): 151–63.
Dembińska-Siury, Dobrochna. “Pomiędzy Platonem a Plotynem, czyli o praneoplatonizmie.” Studia filozoficzne, no 9 (178) (1980): 87–98.
Dorment, Richard. British Painting in the Philadelphia Museum: From the Seventeenth through the Nineteenth Century. Philadelphia: Philadelphia Museum of Art, 1986.
Dużyk, Józef. Siemiradzki: Opowieść biograficzna. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1986.
Gohlke, Christian. Edle Einfalt, stille Grôße: Winckelmann und seine Rezeption durch Schiller und Goethe. St. Louis: Washington University in St. Louis, 2012.
Hamilton, Walter. Aesthetic Movement in England. London: Reeves & Turner, 1882.
Homer. Iliada. Translated by Ignacy Wieniewski. Illustrated by Stanisław Wyspiański. Kraków and Wrocław: Wydawnictwo Literackie, 1984.
Höchsmann, Hyun. “Harmony of the Spheres – Regarding Nature and the Moral Life from Pythagoras to Zhuangzi.” In Humanity at the Turning Point – Rethinking Nature, Culture and Freedom. Edited by Sonja Servomaa. Helsinki: University of Helsinki Press, 2005.
Jaeger, Werner. Paideia: Formowanie człowieka greckiego. Translated by Marian Plezia and Henryk Bednarek. Warszawa: Aletheia, 2001.
Jenkins, Ian. “An Informed Inventiveness.” In Lawrence Alma-Tadema: At Home in Antiquity. Edited by Elizabeth Prettejohn and Peter Trippi. Munich, London, and New York: Prestel, 2016.
Kluczewska-Wójcik, Agnieszka. “Reassessing Academism: Bouguereau, Cabanel, Géôme and Siemiradzki.” In The Henryk Siemiradzki: That We Do Not Know. Edited by Agnieszka Kluczewska-Wójcik and Dominika Sarkowicz. Warszawa: Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata, 2020.
Korolko, Mirosław. Sztuka retoryki: Przewodnik encyklopedyczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1990.
Krokiewicz, Adam. Zarys filozofii greckiej. Warszawa: Aletheia, 2000.
Lambe, Nike Farida. “‘Et in Arcadia ego’: Where Henryk Siemiradzki, Lawrence Alma-Tadema and Frederic Leightn met.” In The Henryk Siemiradzki: That We Do Not Know. Edited by Agnieszka Kluczewska-Wójcik and Dominika Sarkowicz. Warszawa: Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata, 2020.
Leighton, [Frederic], Lord. Addresses Delivered to the Students of the Royal Academy. London: Kegan Paul, Trench, Trübner & Co., 1897.
Malinowski, Jerzy. “Idylle: Wstęp.” In Korpus dzieł malarskich Henryka Siemiradzkiego. Vol. 2. Dzieła o tematyce świeckiej. Edited by Jerzy Malinowski. Warszawa and Toruń: Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata, 2021.
Malinowski, Jerzy, ed. Korpus dzieł malarskich Henryka Siemiradzkiego. Vol. 2. Dzieła o tematyce świeckiej. Warszawa and Toruń: Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata, 2021.
Maryniarczyk, Andrzej, et al., eds. Powszechna Encyklopedia Filozofii. Vol. 1, s.v. “Akademia Florencka” (by Marian Ciszewski). Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2000.
Nitka, Maria. “Idylle Siemiradzkiego jako obrazy historii.” In Obraz w historii i poza historią: Studia z teorii i historii badań nad sztuką. Vol. 4. Materiały Seminarium Metodologicznego Historii Sztuki im. Edwarda Raczyńskiego: Pałac w Rogalinie, 19–21 października 2023 roku. Edited by Michał Haake, Piotr Juszkiewicz, and Łukasz Kiepuszewski. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 2024.
Nitka, Maria. Twórczość malarzy polskich w papieskim Rzymie w XIX wieku. Warszawa: Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata, 2014.
Okoń, Waldemar. “Wiktorianie i antyk.” In Wtajemniczenia: Studia z dziejów sztuki XIX i XX wieku. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 1996.
Ormond, Leonée. “Frederic Leighton and the Poets.” In Henryk Siemiradzki and the International Artistic Milieu. Edited by Maria Nitka and Agnieszka Kluczewska-Wójcik. Roma: Accademia Polacca delle Scienze, Biblioteca e Centro di Studi a Roma, 2020.
Platon. Państwo. Vol. 2. Translated by Władysław Witwicki. Warszawa: Akme, 1991.
Platon. “Timaios.” In Platon, Timaios. Kritias. Translated by Władysław Witwicki. Kęty: Wydawnictwo Antyk, 2002.
Platon. Uczta. Translated by Władysław Witwicki. Warszawa: PWN, 1975.
Prettejohn, Elisabeth. “Aestheticising History Painting.” In Frederic Leighton: Antiquity, Renaissance, Modernity. Edited by Tim Barringer and Elisabeth Prettejohn. New Heaven and London: Paul Mellon Centre for Studies in British Art, 1999.
Prettejohn, Elisabeth. “Celebrity at Home and Abroad: 1886–1912.” In Lawrence Alma-Tadema: At Home in Antiquity. Edited by Elizabeth Prettejohn and Peter Trippi. Munich, London, and New York: Prestel, 2016.
Prettejohn, Elisabeth. “Morality versus Aesthetics in Critical Interpretations of Frederic Leighton: 1855–1875.” Burlington Magazine 138, no. 1115 (1996): 79–86.
Reale, Giovanni. Historia filozofii starożytnej. Vol. 2. Platon i Arystoteles. Translated by Edward Iwo Zieliński. Lublin: Wydawnictwo KUL, 2001.
Sijnesael, Wendy. Catalog note “Tactility.” In Lawrence Alma-Tadema: At Home in Antiquity. Edited by Elizabeth Prettejohn and Peter Trippi. Munich, London, and New York: Prestel, 2016.
Smith, Alison. “Nature Transformed: Leighton, the Nude and the Model.” In Frederic Leighton: Antiquity, Renaissance, Modernity. Edited by Tim Barringer and Elisabeth Prettejohn. New Heaven and London: Paul Mellon Centre for Studies in British Art, 1999.
Stoter, Marlies. “Lourens Alma, Born and Bred in Friesland.” In Lawrence Alma-Tadema: At Home in Antiquity. Edited by Elizabeth Prettejohn and Peter Trippi. Munich, London, and New York: Prestel, 2016.
Susak, Vita. Catalog note of the painting “Nimfa.” In Korpus dzieł malarskich Henryka Siemiradzkiego. Vol. 2. Dzieła o tematyce świeckiej. Edited by Jerzy Malinowski. Warszawa and Toruń: Polski Instytut Studiów nad Sztuką Świata, 2021.
Tendera, Paulina. Od filozofii światła do sztuki światła. Kraków: Uniwersytet Jagielloński, 2014.
Uhde-Bernays, Hermann, and Guido Joseph Kern, eds. Anselm Feuerbach: Briefe an seine Mutter. Berlin: Meyer & Jessen, 1911.
Winckelmann, Johann Joachim. Dzieje sztuki starożytnej. Edited by Wojciecj Bałus. Translated by Tadeusz Zatorski. Kraków: Universitas, 2012.
Winckelmann, Johann Joachim. “Myśl o naśladowaniu greckich rzeźb i malowideł.” Translated by Jolanta Maurin-Białostocka. In Teoretycy, artyści i krytycy o sztuce 1700–1870. Selected and edited Elżbieta Grabska and Maria Poprzęcka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1989.
Witruwiusz. O architekturze ksiąg dziesięć. Translated by Kazimierz Kumaniecki. Warszawa: Pruszyński i Ska, 1999.
[Wyspiańki, Stanisław]. Listy Stanisława Wyspiańskiego do Lucjana Rydla. Part 1. Listy i notatnik z podróży. Edited by Leon Płoszewski, Jan Durr-Durski, and Maria Rydlowa. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1979.
Ziomek, Jerzy. “Retoryka. – Poetyka, Arystoteles, przełożył, wstępem i komentarzem opatrzył Henryk Podbielski, Warszawa 1988” [review]. Pamiętnik Literacki: Czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej 81, no. 2 (1990): 343–52.
Uniwersytet Papieski Jana Pawła II, Kraków https://orcid.org/0000-0002-7766-4046
