Zasada "clara non sunt interpretanda" jako przejaw myślenia heurystycznego w procesie wykładni i stosowania prawa
Abstrakt
Zasada clara non sunt interpretanda wzbudza kontrowersje w polskim prawoznawstwie, czego efektem jest zaistniały spór w przedmiocie zasadności tej maksymy. W ramach żywiołowej dyskusji, jaka miała miejsce w prowadzonym w Polsce dyskursie naukowym, wysunięte zostały stanowcze argumenty krytyczne, które w skrajnej postaci całkowicie negują tę zasadę, uznając interpretację za zawsze konieczną (omnia sunt interpretanda). W pewnym stopniu występujące rozbieżności wokół zasady clara non sunt interpretanda stanowią pochodną różnych koncepcji wykładni prawa, jakie występują w polskiej jurysprudencji. Niniejszy artykuł analizuje tę zasadę w świetle wyróżnianych w psychologii heurystyk wydawania sądów. Za sprawą badań prowadzonych głównie przez Amosa Tversky’ego i Daniela Kahnemana stało się wręcz oczywiste, że myślenie heurystyczne stanowi nieodłączną część umysłowości człowieka. Tym samym może występować również w rozumowaniu prawniczym. Dlatego wartościowe może okazać się spojrzenie na zasadę clara non sunt interpretanda przez pryzmat myślenia heurystycznego. Przeprowadzony wywód dowodzi, że w pewnych przypadkach zasada ta może być zdeterminowana rozumowaniem heurystycznym.
Słowa kluczowe:
myślenie heurystyczne, Kahneman, zasada clara non sunt interpretanda, wykładnia prawa, rozumowanie prawniczeBibliografia
Brożek B., Umysł prawniczy, Kraków 2019.
Choduń A., Postulat jasności prawa. Plain language czy praca edukacyjna, Krytyka Prawa 2018, nr 3.
Dyrda A., Gizbert-Studnicki T., Granice sporów interpretacyjnych w prawoznawstwie, Archiwum Filozofii Prawa i Filozofii Społecznej 2020, nr 2. (Crossref)
Engel Ch., Gigerenzer G., Law and Heuristics: An Interdisciplinary Venture, w: Heuristics and the Law, red. G. Gigerenzer, Ch. Engel, Berlin 2006. (Crossref)
Galeza D., Hard Cases, Manchester Student Law Review 2013, t. 2. (Crossref)
Gigerenzer G., The Bounded Rationality of Probabilistic Mental Models, w: Rationality. Psychological and Philosophical Perspectives, red. K.I. Manktelow, D.E. Over, London–New York 1993.
Gigerenzer G., The Intelligence of Intuition, Cambridge 2023. (Crossref)
Gigerenzer G., Brighton H., Homo Heuristicus: Why Biased Minds Make Better Inferences, Topics in Cognitive Science 2009, t. 1, DOI: 10.1111/j.1756-8765.2008.01006.x. (Crossref)
Gigerenzer G., Czerlinski J., Martignon L., How Good Are Fast and Frugal Heuristics?, w: Heuristics and Biases. The Psychology of Intuitive Judgment, red. T. Gilovich, D. Griffin, D. Kahneman, Cambridge 2002. (Crossref)
Gizbert-Studnicki T., Rozkład ciężaru argumentacji w dyskursie naukowym, w: Studia z filozofii i prawa, t. 2, red. J. Stelmach, Kraków 2003.
Kahneman D., Maps of Bounded Rationality: A Perspective on Intuitive Judgment and Choice, Prize Lecture, 8.12.2002, https://www.nobelprize.org/uploads/2018/06/kahnemann-lecture.pdf [dostęp: 20.02.2025 r.].
Kahneman D., Thinking Fast and Slow, Dublin 2024.
Kahneman D., Frederick. S., Representativeness Revisited: Attribute Substitution in Intuitive Judgment, w: Heuristics and Biases. The Psychology of Intuitive Judgment, red. T. Gilovich, D. Griffin, D. Kahneman, Cambridge 2002. (Crossref)
Kahneman D., Tversky A., On the Psychology of Prediction, w: Judgement under Uncertainty: Heuristics and Biases, red. D. Kahneman, P. Slovic, A. Tversky, Cambridge 1982.
Kahneman D., Tversky A., Subjective Probability: A Judgement of Representativeness, w: Judgement under Uncertainty: Heuristics and Biases, red. D. Kahneman, P. Slovic, A. Tversky, Cambridge 1982. (Crossref)
Korobkin R., Daniel Kahneman’s Influence on Legal Theory, Loyola University Chicago Law Journal 2013, t. 44.
Korzeniewska-Lasota A., Sarnowska A., Pozaustawowe psychologiczne determinanty orzeczeń sądowych, Studia Warmińskie 2014, t. 51. (Crossref)
Laudan L., Progress and Its Problems: Towards a Theory of Scientific Growth, Berkeley–Los Angeles–London 1977.
Leszczyński L., Clara non sunt interpretanda czy omnia sunt interpretanda – kontekst wykładni operatywnej, w: Wykładnia prawa. Aspekty teoretyczne i praktyczne, red. J. Potrzeszcz, B. Liżewski, Lublin 2019.
Makkonen K., Zur Problematik der juridischen Entscheidung, Turku 1965. (Crossref)
Morawski L., Wstęp do prawoznawstwa, Toruń 2006.
Morawski L., Zasady wykładni prawa, Toruń 2010.
Murdock Ch.W., Sullivan B., What Kahneman Means for Lawyers: Some Reflections on Thinking, Fast and Slow, Loyola University Chicago Law Journal 2013, t. 44.
Nowacki J., Tobor Z., Wstęp do prawoznawstwa, Warszawa 1993.
Opałek K., Wróblewski J., Prawo – metodologia, filozofia, teoria prawa, Warszawa 1991.
Opałek K., Wróblewski J., Zagadnienia teorii prawa, Warszawa 1969.
Pietrzykowski T., Intuicja prawnicza. W stronę zewnętrznej integracji teorii prawa, Warszawa 2012.
Płeszka K., Wykładnia rozszerzająca, Warszawa 2010.
Popper K.R., Wiedza obiektywna. Ewolucyjna teoria epistemologiczna, tłum. A. Chmielewski, Warszawa 1992.
Rachlinski J.J., Heuristics and Biases in the Courts: Ignorance or Adaptation?, Oregon Law Review 2000, t. 79.
Redelbach A., Wstęp do nauk o prawie, Poznań 1992.
Słownik współczesnego języka polskiego, t. 1, red. B. Dunaj, Warszawa 2001.
Spyra T., Granice wykładni prawa. Znaczenie językowe tekstu prawnego jako granica wykładni, Zakamycze 2006.
Stambulski M., Wiadomość od cesarza. Pojęcie prawa w teorii analitycznej i postanalitycznej, Warszawa 2020.
Stelmach J., Hermeneutyka negatywna, w: B. Brożek, M. Heller, J. Stelmach, Spór o rozumienie, Kraków 2019.
Tobor Z., Krótka opowieść o szczęśliwym, zakłopotanym i nieszczęśliwym interpretatorze, w: Z. Tobor, Pisma wybrane. Prawo – interpretacja – intencja, red. A. Bielska-Brodziak,
T. Pietrzykowski, S. Tkacz, Warszawa 2022.
Tversky A., Kahneman D., Availability: A Heuristic for Judging Frequency and Probability, Cognitive Psychology 1973, t. 5, nr 2. (Crossref)
Tversky A., Kahneman D., Belief in the Law of Small Numbers, Psychological Bulletin 1971, t. 76, nr 2. (Crossref)
Tversky A., Kahneman D., Judgment under Uncertainty: Heuristics and Biases. Biases in Judgments Reveal Some Heuristics of Thinking under Uncertainty, Science 1974, t. 185, nr 4157. (Crossref)
Waterbury N., The Use of Heuristics in Judicial Decision-Making, Arts & Sciences Electronic Theses and Dissertations. 2693, 15.05.2022, https://openscholarship.wustl.edu/art_sci_etds/2693 [dostęp: 30.10.2025 r.].
Wróblewski J., Rozumienie prawa i jego wykładnia, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk– Łódź 1990.
Wróblewski J., Rozumowania prawnicze w wykładni prawa, w: J. Wróblewski, Pisma wybrane, wybór i wstęp M. Zirk-Sadowski, Warszawa 2015.
Wróblewski J., Sądowe stosowanie prawa, Warszawa 1988.
Wróblewski J., Wartości a decyzja sądowa, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1973.
Wróblewski J., Wstęp do prawoznawstwa, Łódź 1984.
Wróblewski J., Zagadnienia teorii wykładni prawa ludowego, Warszawa 1959.
Wróblewski J., Zagadnienie jednolitości i pewności rozumienia tekstów prawnych, w: J. Wróblewski, Pisma wybrane, wybór i wstęp M. Zirk-Sadowski, Warszawa 2015.
Zieliński M., Aspekty zasady clara non sunt interpretanda, w: Szkice z teorii prawa i szczegółowych nauk prawnych, red. S. Wronkowska, M. Zieliński, Poznań 1990.
Zieliński M., Interpretacja jako proces dekodowania tekstu prawnego, Poznań 1972.
Zieliński M., Wykładnia prawa. Zasady – reguły – wskazówki, Warszawa 2017.
Ziembiński Z., Problemy podstawowe prawoznawstwa, Warszawa 1980.
Ziembiński Z., Teoria prawa, Warszawa–Poznań 1977.
Zyzik R., Wokół intuicyjnych decyzji sędziego, Zeszyty Prawnicze 2014, z. 14.2. (Crossref)
Uniwersytet Jagielloński https://orcid.org/0000-0001-6932-3367
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
Autor oświadcza, że utwór jest dziełem oryginalnym i nie narusza jakichkolwiek praw osobistych lub majątkowych osób trzecich oraz, że jego prawa autorskie do utworu nie są ograniczone w zakresie objętym umową podpisywaną z Wydawcą.
Autor publikacji przenosi nieodpłatnie na Wydawcę autorskie prawa majątkowe do składanego do publikacji Utworu (artykułu) bez ograniczeń czasowych i terytorialnych na następujących polach eksploatacji:
a) wytwarzanie, utrwalanie i zwielokrotnianie określoną techniką egzemplarzy Utworu, w tym techniką drukarską, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową;
b) wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy Utworu, oraz rozpowszechnianie w postaci otwartego dostępu, zgodnie z treścią licencji Creative Commons Uznanie Autorstwa 4.0 Międzynarodowa (zwanej również jako CC BY), dostępnej pod adresem: https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/legalcode.pl;
c) włączenie Utworu w skład utworu zbiorowego;
d) opublikowanie na stronie internetowej czasopisma, publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, oraz publiczne udostępnianie Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do nich dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym;
e) wprowadzanie Utworu w postaci elektronicznej na platformy elektroniczne lub inne wprowadzanie Utworu w postaci elektronicznej do Internetu lub innej sieci.
Przeniesienie autorskich praw majątkowych do utworu następuje nieodpłatnie, z chwilą podpisania umowy.
