Centralne urzędy biskupstwa kamieńskiego
Ks. Grzegorz Wejman
Uniwersytet Szczeciński , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-4357-0885
Marcin Orzechowski
Uniwersytet Szczeciński, Instytut Nauk o Polityce i Bezpieczeństwie , Polskahttps://orcid.org/0000-0001-7272-6589
Abstrakt
W 2024 roku przyypadło 900-lecie pierwszej wyprawy misyjnej biskupa bamberskiego Ottona na Pomorze. Została ona podjęta i sfinansowana w całości przez polskiego księcia Bolesława Krzywoustego. Owocem jej, a także drugiej, z 1128 roku, było biskupstwo pomorskie z siedzibą w Wolinie, przeniesione następie do Kamienia Pomorskiego, które trwało do 12 października 1545 roku. Po 400 latach diaspory katolickiej na Pomorzu (ze względu na dominujące wyznanie protestanckie), 15 sierpnia 1945 roku prymas Polski kard. August Hlond, działając na mocy specjalnych uprawnień Stolicy Apostolskiej, powołał ks. dr. Edmunda Nowickiego na rządcę jednostki kościelnej na Pomorzu Zachodnim i ziemi lubuskiej, która w nawiązaniu do średniowiecznej historii otrzymała nazwę: administracja apostolska kamieńska, lubuska i prałatury pilskiej. Również diecezja szczecińsko-kamieńska, powołana do istnienia 28 czerwca 1972 roku, odwołuje się do tej szlachetnej spuścizny. A biskupstwo kamiskie w swoich 400-letnich dziejach cieszyło się statutem średnio uposażonego i dobrze funkcjonującego duszpastersko. Pochodzącym z różnych części Europy: Pomorza Zachodniego, Rzeszy Niemieckiej, Danii, Polski, Warmii, Zakonu Krzyżackiego, Czech i Włoch. 29 biskupom i 7 elektom udało się stworzyć dobrze funkcjonujące struktury centralne, mające swoje odbicie w dość prężnie rozwijającym się życiu religijnym. W tym dziele wspomagało ich 18 biskupów pomocniczych, przy czym aż 14 rekrutowało się ze wspólnot zakonnych. Immediacja biskupstwa spowodowała, iż w Kamieniu spotykamy także 10 administratorów. W organizację diecezji mocno wpisała się także kapituła katedralna w Kamieniu i kolegiackie w Kołobrzegu, Ostrowie (Güstrow), Szczecinie NMP i św. Ottona, Myśliborzu oraz Gryfii (Greifswald). To z ich szeregów biskup powoływał duchownych na ważne funkcje diecezjalne. Na 16 znanych wikariuszy generalnych (urząd pojawił się w 1299 roku) 5 to członkowie kapituł, a także 4 archidiakonów, 6 biskupów pomocniczych i 1 opat kołbacki. Od 1305 roku zaczął funkcjonować także urząd oficjała generalnego, którego liczba po reorganizacji wzrosła do 10 u schyłku biskupstwa. Również przeobrażenie przechodził urząd archidakona; pod koniec XIII wieku biskupstwo było podzielone na 17 prezbiteriatów, a na początku XVI – na 7 archidiakonatów wielkich, tzn. powiązanych z kapitułą kamieńską, i 5 archiprezbiteratów na terenie Nowej Marchii. Ważniejsze sprawy dotyczące życia diecezji załatwiano na 9 znanych synodach diecezjalnych. W stolicy biskupiej istniała dobrze funkcjonująca szkoła katedralna, a u dominikanów kamieńskich – szkoła konwentualna, niemniej wyjątkowym osiągnięciem dla całej diecezji było powołanie do istnienia – 29 maja 1456 roku – uniwersytetu w Gryfii. Należy także odnotować, iż w Kamieniu Pomorskim funkcjonowały 4 kancelarie: biskupia, oficjała generalnego, kapituły katedralnej i zakonu dominikańskiego.
Słowa kluczowe:
biskupstwo kamieńskie, biskup, urząd kościelny, kapituła, kuria, archidiakonat, oficjalat, synodBibliografia
Źródła archiwalne
Archiwum Państwowe w Szczecinie (APS)
Regesten zu den Urkunden des Bistums Kammin (...) v. Hermann Hoogeweg, t. 1-3 (dawne inwentarze), nr 298.
sygn. 57, Zbiór Wehrmanna, Martin Wehrmann, Synoden und innere Verhältnisse des Kamminer Domkapitels (Material-Sammlung).
sygn. 62, Zbiór Wehrmanna, Martin Wehrmann, Archidiakonat des Bistums Kammin (Material-Sammlung).
sygn. 101, Zbiory Wehrmanna, Martin Wehrmann, Synoden und innere Verhältnisse des Kamminer Domkapitels (Material-Sammlung).
sygn. 161, Zbiór Leopera, Matricula ecclesiae Cathedralis Caminensis (odpis Friedricha Dregera), k. 1-567.
sygn. 798, Rękopisy i spuścizny.
Archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie (AWKZS)
P.P. Pracownia Konserwacji Zabytków – Pracownia Dokumentacji Naukowo-Historycznej, Zbigniew Radacki, Osiedle katedralne w Kamieniu Pomorskim woj. szczecińskie, Szczecin 1958 (mps).
P.P. Pracownia Konserwacji Zabytków – Pracownia Dokumentacji Naukowo-Historycznej, Zbigniew Radacki, Studium historyczno-urbanistyczne osiedla katedralnego w Kamieniu Pomorskim, Szczecin 1969 (mps).
Archiwum Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Szczecińskiego (AWTUS)
Odpis Bulli papieża Kaliksta III, Rzym 29 maja 1456 r.
Powstanie W.TEO, Congregatio de Institutione Catholica, Decretum, N. 301/2002, Romae, 9.08.2003 r.
Raport samooceny, Uniwersytet Szczeciński Wydział Teologiczny, kierunek: Teologia, Załącznik nr 6a, Plan studiów (Studia stacjonarne i niestacjonarne wraz z odpowiednimi uchwałami, Umowa między Rządem Rzeczypospolitej a Konferencją Episkopatu Polski w sprawie utworzenia i funkcjonowania Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Szczecińskiego, Warszawa, dn. 9 I 2004 r.).
Źródła drukowane
Bullarium Poloniae, wyd. I. Sułkowska-Kuraś, S. Kuraś, t. 1, Rzym-Lublin 1982.
Codex diplomaticus Brandenburgensis, bearb. A.F. Riedel, Bd. XIX, Berlin 1860.
Codex diplomaticus Brandenburgensis, bearb. A.F. Riedel, Bd. XXI, Berlin 1861.
Codex Pomeraniae diplomaticus, bearb. K.F.W. Hasselbach, J.G.L. Kosegarten, Bd. 1, Greifswald 1843-1852.
Pommersches Urkundenbuch, Bd. I, 786-1253, bearb. R. Klempin, R. Prümers, G. Winter, O. Heinemann, E. Sandow, Stettin 1868.
Pommersches Urkundenbuch, Bd. II, Erste Abtheilung, 1254-1278, bearb. R. Prümers, Stettin 1881.
Pommersches Urkundenbuch, Bd. II, Zweite Abtheilung, 1278-1286, bearb. R. Prümers, Stettin 1885.
Pommersches Urkundenbuch, Bd. III, Erste Abtheilung, 1287-1295, bearb. R. Prümers, Stettin 1888.
Pommersches Urkundenbuch, Bd. III, Zweite Abtheilung, 1296-1300, bearb. R. Prümers, Stettin 1891.
Pommersches Urkundenbuch, Bd. IV, Erste Abtheilung, 1301-1306, bearb. G. Winter, Stettin 1903.
Pommersches Urkundenbuch, Bd. IV, Zweite Abtheilung, 1307-1310, bearb. G. Winter, Stettin 1903.
Pommersches Urkundenbuch, Bd. VIII, 1331-1335, bearb. E. Assmann, Köln 1961.
Pommersches Urkundenbuch, Bd. X, 1336-1340, bearb. K. Conrad, Köln-Wien 1984.
Opracowania
Allendorff Johannes, Die Archidiakonate des Bistums Cammin. Ein Beitrag zur Kirchengeschichte, Berlin 1927.
Bahrfeld Emil, Beiträge zur pommerschen Denarkunde, „Baltische Studien NF”, 22 (1919) s. 155-156.
Bończa-Bystrzycki Lech, Dzieje Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim w granicach diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (X-XX/XXI wiek), Koszalin 2012.
Bończa-Bystrzycki Lech, Studia i materiały do dziejów Kościoła katolickiego na Pomorzu zachodnim w granicach archidiecezji szczecińsko-kamieńskiej, Koszalin 1999.
Boras Zygmunt, Uniwersytet w Gryfii (Greifswaldzie) i jego znaczenie dla Pomorza Zachodniego, w: Trzebiatów – spotkania pomorskie – 2006 r., red. J. Kochanowska, Szczecin 2007, s. 21-29.
Brzustowicz Grzegorz Jacek, Klasztory cysterskie w Bierzwniku, Pełczycach i Reczu, Choszczno 1995.
Bütow Hans, Zu den Kamminer Weihbischöfen, „Monatsblätter”, 52 (1938) s. 116-123.
Dziurla Henryk, Sztuka Szczecina, w: Dzieje Szczecina, t. 2, Wiek X – 1805, red. G. Labuda, Warszawa-Poznań 1985, s. 703-747.
Fenrych Wiktor, Lesiński Henryk, Rejestr dochodów stołowych biskupa kamieńskiego z 1496 roku, „Materiały Zachodniopomorskie”, 8 (1962) s. 227-254.
Filipowiak Władysław, Kamień wczesnodziejowy, Szczecin 1959.
Grotefend Otto, Die Siegel der Bischöfe von Kammin und ihres Domkapitels, „Baltische Studien Neue Folge”, 26 (1924) s. 231-234.
Heyden Hellmuth, Abgaben und „Opfer” in der pommerschen Kirche, „Baltische Studien NF”, 47 (1960) s. 71-90.
Heyden Hellmuth, Der Landtag zu Treptow an der Rega, Lucie (13. Dezember) 1534, „Blätter für Kirchengeschichte Pommerns”, 12 (1934) s. 31-66.
Heyden Hellmuth, Die Archidiakonate im Bistum Kammin und ihre Sprengel, „Wichman Jahrbuch”, 15/16 (1961/1962) s. 25-63.
Heyden Hellmuth, Kirchengeschichte Pommerns, Bd. 1, Köln-Braunsfeld 1957 (wyd. 2).
Heyden Hellmuth, Kirchengeschichte von Pommern, Bd. 1, Stettin 1937.
Heyden Hellmuth, Von den bischöflichen Beamten in Pommern, „Blätter für Kirchengeschichte Pommerns”, (1939) Hg. 19, s. 24-38.
Hoogeweg Hermann, Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern, Bd. 1-2, Stettin 1924-1925.
Hübner Wilhelm, Bemerkungen zu den Archidiakonaten des Bistums Kammin, „Blätter für Kirchengeschichte Pommerns”, (1931) Hg. 10, s. 38-56.
Hübner Wilhelm, Wolderich, Pfarrer von Lewin, der erste Bischofoffizial in der Diözese Kammin, „Monatsblätter”, 47 (1933) Hg. 7, s. 105-110.
Kantzow Thomas, Pomerania. Kronika pomorska z XVI wieku, t. I, przypisy i komentarze T. Białecki, E. Rymar, Szczecin 2005.
Karasiewicz Władysław, Piszcz Edmund, Oświata kościelna w Polsce, w: Historia Kościoła w Polsce, t. 1, cz. 1, red. B. Kumor, Z. Obertyński, Poznań-Warszawa 1974, s. 248-253.
Kiersnowski Ryszard, Denary zachodniopomorskie z drugiej połowy XII w., „Wiadomości Numizmatyczne”, 5 (1961) z. 4, s. 209-232.
Kiersnowski Ryszard, Monety biskupów kamieńskich z XII i XIV wieku, „Wiadomości Numizmatyczne”, 6 (1962) z. 1, s. 1-27.
Klempin Robert, Diplomatische Beiträge zur Geschichte Pommerns aus der Zeit Bogislafs X, Berlin 1859.
Kostynowicz Roman, Kościoły archidiecezji szczecińsko-kamieńskiej, t. I-II, Szczecin 2000.
Kronika Thietmara, oprac. M.Z. Jedlicki, Poznań 1953.
Krzymuska-Fafius Zofia, Kościół pod wezwaniem św. Ottona na zamku w Szczecinie, w: Studia pomorskie, t. II, red. M. Walicki, Wrocław 1957, s. 217-229.
Kumor Bolesław, Archidiakonat, w: Encyklopedia katolicka, t. 1, red. F. Gryglewicz, R. Ł ukaszyk, Z. Sułowski, Lublin 1973, kol. 869-873.
Kumor Bolesław, Granice metropolii gnieźnieńskiej i jej sufraganii w okresie przedrozbiorowym, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne”, 13 (1966) z. 4, s. 5-75.
Kupke Georg, Bericht über die Verzeichnung der kleineren nichtstaatlichen Archive der Kreise Kammin und Greifenberg, „Veröffentlichungen der historischen Kommission für Pommern”, 2 (1933) Hg. 5, s. 9-15.
Marciniak Ryszard, Kapituła kamieńska oraz rozwój jej posiadłości w średniowieczu, „Przegląd Zachodniopomorski”, 5 (1967) s. 31-59.
Müller Gerhard, Das Fürstentum Kammin, „Baltische Studien NF”, 31 (1929) s. 109-205.
Nowacki Józef, Dzieje archidiecezji poznańskiej, t. 2, Poznań 1964.
Nowogrodzki Stanisław, Walka o biskupstwo kamieńskie za Kazimierza Wielkiego, „Jantar”, 2 (1938) z. 4, s. 209-218.
Okoń Marek, Granice średniowiecznej diecezji kamieńskiej, „Roczniki Humanistyczne”, 35 (1987) z. 2, s. 41-59.
Okoń Marek, Güstrow, w: Encyklopedia katolicka, t. 6, red. J. Walkusz, Lublin 1993, kol. 407.
Okoń Marek, Podziały terytorialne diecezji kamieńskiej do początku XIV w., „Summarium”, 10 (1981) s. 311-326.
Pawlik Radosław, Kapituła katedralna w Kamieniu Pomorskim na przełomie epok (1498- 1549), Warszawa-Szczecin 2019.
Petersohn Jürgen, Die räumliche Entwicklung des Bistums Kammin, „Baltische Studien NF”, 57 (1971) s. 7-25.
Piętkowski Piotr, Biskupstwo pomorskie jako początek biskupstwa kamieńskiego, Wrocław 2015.
Radacki Zbigniew, Dwór kurii biskupiej w Kamieniu Pomorskim, „Rocznik Kamieński”, 2 (1967) s. 93-105.
Riemann Hermann, Geschichte der Stadt Kolberg, Kolberg 1924 (wyd. 2).
Rosik Stanisław, Conversio gentil Pomeranorum. Studium świadectwa o wydarzeniu (XII wiek), Wrocław 2010.
Rymar Edward, Biskupi – mnisi – reformatorzy. Studia z dziejów diecezji kamieńskiej, Szczecin 2002.
Rymar Edward, Kolegiata w Myśliborzu i skład jej kapituły (XIII-XVI w.), „Nadwarciański Rocznik Historyczno-Archiwalny”, 13 (2006) s. 9-45.
Rymar Edward, Prałatura kapituły kamieńskiej w XII-XVI wieku, cz. I, Prepozyci, „Przegląd Zachodniopomorski”, t. 24 (2009) z. 1, s. 5-30.
Rymar Edward, Prałatura kapituły kamieńskiej w XII-XVI wieku, cz. II, Dziekani, „Przegląd Zachodniopomorski”, t. 24 (2009) z. 2, s. 7-22.
Rymar Edward, Prałatura kapituły kamieńskiej w XII-XVI wieku, cz. III, Scholastycy i kantorzy, „Przegląd Zachodniopomorski”, t. 24 (2009) z. 4, s. 5-25.
Rymar Edward, Prałatura kapituły kamieńskiej w XII-XVI wieku, cz. IV, Tesaurariusze, witztumowie, struktuariusze, „Przegląd Zachodniopomorski”, t. 25 (2010) z. 4, s. 7-27.
Rymar Edward, Rodowód książąt pomorskich, t. II, Szczecin 1995.
Schillmann Fritz, Beiträge zum Urkundenwesen der älteren Bischöfe von Cammin (1158-1343), Marburg 1907.
Silnicki Tadeusz, Organizacja archidiakonatu w Polsce, Lwów 1927.
Spuhrmann Rudolf, Der Camminer Dom, Cammin 1922.
Spuhrmann Rudolf, Die Geschichte der Stadt Cammin in Pommern und des Camminer Domkapitels, Kammin 1924.
Spuhrmann Rudolf, Die Kurien des Camminer Doms, „Monatsblätter”, 22 (1908) s. 38-43.
Statuta capituli et episcopatus Caminensis (z około 1380), w: Diplomatische Beiträge zur Geschichte Pommerns aus der Zeit Bogislafs X, bearb. R. Klempin, Berlin 1859, s. 303-476.
Stępiński Włodzimierz, Biskupstwo pomorskie w Uznamiu, „Materiały Zachodniopomorskie”, 17 (1971) s. 167-172.
Subera Ignacy, Synody prowincjonalne arcybiskupów gnieźnieńskich ze zbioru Jana Wężyka z r. 1761, Warszawa 1981.
Synod prowincyonalny w Kamieniu, oprac. B. Ulanowski, Kraków 1915.
Szulist Władysław, Z kościelnej historiografii Pomorza Środkowego 1945-1974, „Koszalińsko-Kołobrzeskie Wiadomości Diecezjalne”, 3 (1975) nr 6-8, s. 156-197.
Trzebiatowski Klemens, Z dziejów szkolnictwa i oświaty na Pomorzu Zachodnim w: Pomorze Zachodnie – nasza ziemia ojczysta, red. K. Ś ląski, Poznań 1960, s. 238-265.
Wachowiak Bogdan, Szczecin w okresie przewagi państwa feudalnego (1478-1713), w: Dzieje Szczecina, t. II, Wiek X – 1805, red. G. Labuda, Warszawa-Poznań 1985, s. 197-443.
Walachowicz Jerzy, Pierwotne uposażenie biskupstwa kamieńskiego, „Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza”, 13 (1979) z. 1, s. 177-188.
Walicki Jan, Przynależność metropolitalna biskupstwa kamieńskiego i lubuskiego na tle rywalizacji Magdeburga i Gniezna, Lublin 1960.
Wehrmann Martin, Bischof Marinus von Kammin (1479-1482), „Baltische Studien NF”, 18 (1914) s. 117-160.
Wehrmann Martin, Das Bistum Usedom, „Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde”, 49 (1935) s. 17-20.
Wehrmann Martin, Das Camminer Bisthum in der Jahren 1385-1395, Stettin 1898.
Wehrmann Martin, Kamminer Weihbischöfe, „Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde”, 50 (1936) s. 97-101.
Wehrmann Martin, Vatikanische Nachrichten zur Geschichte der Camminer Bischöfe im 14. Jahrhundert, „Baltische Studien NF”, 8 (1904) s. 129-145.
Wehrmann Martin, Von Synoden und Synodalstatuten der Camminer Diöcese, „Blätter für Kirchengeschichte Pommerns”, 9 (1932) s. 3-19. (Crossref)
Weiss Anzelm, Biskupstwa bezpośrednio zależne od Stolicy Apostolskiej w średniowiecznej Europie, Lublin 1992.
Weiss Anzelm, Organizacja diecezji lubuskiej w średniowieczu, Lublin 1977.
Wejman Grzegorz, Biskup Otton z Bambergu w przestrzeni pomorskiego Kościoła, Szczecin 2022.
Wejman Grzegorz, Biskupi kamieńscy w Golczewie, „Colloquia Theologica Ottoniana”, (2011) nr 1, s. 145-164.
Wejman Grzegorz, Dominikanie w Kamieniu Pomorskim (1228-1539), w: Historia Ecclesiae in Pomerania, red. ks. Z. Lec, ks. G. Wejman, Szczecin 2008, s. 219-245.
Wejman Grzegorz, Historia Archiwum i Biblioteki Katedralnej w Kamieniu Pomorskim, w: Biblioteki i archiwa kościelne na Pomorzu Zachodnim i Ziemi Lubuskiej. Zarys problematyki, red. G. Wejman, Szczecin 2005, s. 13-53.
Wejman Grzegorz, Organizacja kościelna Kamienia Pomorskiego w latach 1124-1544, Szczecin 1997.
Wejman Grzegorz, 750-lecie powstania Szczecińskiej Kapituły Kolegiackiej św. Piotra Apostoła (Mariackiej), „Roczniki Historii Kościoła”, 5 (2013) s. 19-48.
Wejman Grzegorz, Sprawozdanie z poszukiwań akt w Archiwum Państwowym w Szczecinie dotyczących Kościoła na Pomorzu Zachodnim w latach 1140-1545, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 75 (2001) s. 435-446. (Crossref)
Wejman Grzegorz, Szczecińska kapituła kolegiacka św. Piotra/Mariacka w gronie kapituł biskupstwa kamieńskiego, w: Dwa Jubileusze. 825-lecie konsekracji kościoła św. Jakuba Apostoła w Szczecinie. 750-lecie powołania Szczecińskiej Kapituły Kolegiackiej, red. ks. A. Krzystek, ks. G. Wejman, Szczecin 2014, s. 143-170.
Wejman Grzegorz, Zarys historii archiwum kościelnego w Kamieniu Pomorskim, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 74 (2000) s. 457-473. (Crossref)
Wiśniowski Eugeniusz, Budowa organizacji kościelnej na Pomorzu Zachodnim w wiekach średnich, „Novum” (1974) nr 7-8, s. 67-91.
Zientara Benedykt, Rozdrobnienie feudalne (1295-1464), w: Historia Pomorza, t. 1, cz. 2, red. G. Labuda, Poznań 1969, s. 168-326.
Uniwersytet Szczeciński https://orcid.org/0000-0002-4357-0885
Uniwersytet Szczeciński, Instytut Nauk o Polityce i Bezpieczeństwie https://orcid.org/0000-0001-7272-6589
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
