Central offices of the Diocese of Kamień
Grzegorz Wejman ks.
Uniwersytet Szczeciński , Polandhttps://orcid.org/0000-0002-4357-0885
Marcin Orzechowski
Uniwersytet Szczeciński, Instytut Nauk o Polityce i Bezpieczeństwie , Polandhttps://orcid.org/0000-0001-7272-6589
Abstract
The year 2024 marks the 900th anniversary of the first missionary expedition of Otto, Bishop of Bamberg, to Pomerania, which was undertaken and financed entirely by the Polish duke Bolesław III Wrymouth. The result of this expedition, as well as another one from 1128, was the Pomeranian bishopric established in Wolin, later moved to Kamień Pomorski, which lasted until 12 October 1545. After 400 years of Catholic diaspora in Pomerania (due to the doinant Protestant religion), on 15 August 1945, the Primate of Poland, Cardinal August Hlond, acting under special powers granted by the Holy See, appointed Rev. Edmund Nowicki, Ph.D., as administrator of the church in Western Pomerania and the Lubusz Land, which, in reference to its medieval history, was given the name: Apostolic Administration of Kamień, Lubusz and the Prelature of Piła. The Diocese of Szczecin-Kaień, established on 28 June 1972, also draws on this noble heritage. Throughout its 400-year history, the Diocese of Kamień enjoyed tha status of a moderately wealthy and well-functioning pastoral institution. Coming from various parts of Europe: Western Pomerania, the German Reich, Denmark, Poland, Warmia, the Teutonic Order, Bohemia and Italy, 29 bishops and 7 electors managed to create well-functioning central structures, which were reflected in a fairly dynamic religious life. They were assisted in their service by 18 auxiliary bishops, 14 of who were recruited from religious communities. Due to the central character of the diocese there were also 10 administrators in Kamień. The cathedral chapter in Kamień and the collegiate chapters in Kołobrzeg, Ostrów (Güstrow), the Blessed Virgin ary and St Otto in Szczecin, Myślibórz and Gryfia (Greifswald) also played an important role in the organisation of the diocese. It was from their ranks that the bishop appointed clergy to important diocesan positions. Of the 16 known vicars general (the office was established in 1299), five were members of chapters, as well as four were archdeacons, six - auxiliary bishops and one - the abbot of Kołbacz. From 1305, the office of general judicial vicar was established, the number of which increased to 10 at the end of the bishopric after the reorganisation. The office of archdeacon was also reformed; at the end of the 13th century, the bishopric was divided into 17 presbyterates, and at the beginning of the 16th century - into 7 archdeaconries associated with the Kamień chapter, and 5 archpresbyterates in the New March. Important matters concerning the life of the diocese were addressed at nine known diocesan synods. The bishopric had a well-functioning cathedral school, and the Dominicans in Kamień kept a conventual school. The establishment of the University of Gryfino on 29 May 1456 was a unique achievement for the entire diocese. Notably, there were four offices in Kamień Pomorski: the bishop's office, the general judicial vicar's office, the cathedral chapter's office, and the Dominican Order's office.
Keywords:
the Diocese of Kamień, bishop, ecclesisastical office, chapter, curia, archdeaconry, diocese office, synodReferences
Źródła archiwalne
Archiwum Państwowe w Szczecinie (APS)
Regesten zu den Urkunden des Bistums Kammin (...) v. Hermann Hoogeweg, t. 1-3 (dawne inwentarze), nr 298.
sygn. 57, Zbiór Wehrmanna, Martin Wehrmann, Synoden und innere Verhältnisse des Kamminer Domkapitels (Material-Sammlung).
sygn. 62, Zbiór Wehrmanna, Martin Wehrmann, Archidiakonat des Bistums Kammin (Material-Sammlung).
sygn. 101, Zbiory Wehrmanna, Martin Wehrmann, Synoden und innere Verhältnisse des Kamminer Domkapitels (Material-Sammlung).
sygn. 161, Zbiór Leopera, Matricula ecclesiae Cathedralis Caminensis (odpis Friedricha Dregera), k. 1-567.
sygn. 798, Rękopisy i spuścizny.
Archiwum Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Szczecinie (AWKZS)
P.P. Pracownia Konserwacji Zabytków – Pracownia Dokumentacji Naukowo-Historycznej, Zbigniew Radacki, Osiedle katedralne w Kamieniu Pomorskim woj. szczecińskie, Szczecin 1958 (mps).
P.P. Pracownia Konserwacji Zabytków – Pracownia Dokumentacji Naukowo-Historycznej, Zbigniew Radacki, Studium historyczno-urbanistyczne osiedla katedralnego w Kamieniu Pomorskim, Szczecin 1969 (mps).
Archiwum Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Szczecińskiego (AWTUS)
Odpis Bulli papieża Kaliksta III, Rzym 29 maja 1456 r.
Powstanie W.TEO, Congregatio de Institutione Catholica, Decretum, N. 301/2002, Romae, 9.08.2003 r.
Raport samooceny, Uniwersytet Szczeciński Wydział Teologiczny, kierunek: Teologia, Załącznik nr 6a, Plan studiów (Studia stacjonarne i niestacjonarne wraz z odpowiednimi uchwałami, Umowa między Rządem Rzeczypospolitej a Konferencją Episkopatu Polski w sprawie utworzenia i funkcjonowania Wydziału Teologicznego Uniwersytetu Szczecińskiego, Warszawa, dn. 9 I 2004 r.).
Źródła drukowane
Bullarium Poloniae, wyd. I. Sułkowska-Kuraś, S. Kuraś, t. 1, Rzym-Lublin 1982.
Codex diplomaticus Brandenburgensis, bearb. A.F. Riedel, Bd. XIX, Berlin 1860.
Codex diplomaticus Brandenburgensis, bearb. A.F. Riedel, Bd. XXI, Berlin 1861.
Codex Pomeraniae diplomaticus, bearb. K.F.W. Hasselbach, J.G.L. Kosegarten, Bd. 1, Greifswald 1843-1852.
Pommersches Urkundenbuch, Bd. I, 786-1253, bearb. R. Klempin, R. Prümers, G. Winter, O. Heinemann, E. Sandow, Stettin 1868.
Pommersches Urkundenbuch, Bd. II, Erste Abtheilung, 1254-1278, bearb. R. Prümers, Stettin 1881.
Pommersches Urkundenbuch, Bd. II, Zweite Abtheilung, 1278-1286, bearb. R. Prümers, Stettin 1885.
Pommersches Urkundenbuch, Bd. III, Erste Abtheilung, 1287-1295, bearb. R. Prümers, Stettin 1888.
Pommersches Urkundenbuch, Bd. III, Zweite Abtheilung, 1296-1300, bearb. R. Prümers, Stettin 1891.
Pommersches Urkundenbuch, Bd. IV, Erste Abtheilung, 1301-1306, bearb. G. Winter, Stettin 1903.
Pommersches Urkundenbuch, Bd. IV, Zweite Abtheilung, 1307-1310, bearb. G. Winter, Stettin 1903.
Pommersches Urkundenbuch, Bd. VIII, 1331-1335, bearb. E. Assmann, Köln 1961.
Pommersches Urkundenbuch, Bd. X, 1336-1340, bearb. K. Conrad, Köln-Wien 1984.
Opracowania
Allendorff Johannes, Die Archidiakonate des Bistums Cammin. Ein Beitrag zur Kirchengeschichte, Berlin 1927.
Bahrfeld Emil, Beiträge zur pommerschen Denarkunde, „Baltische Studien NF”, 22 (1919) s. 155-156.
Bończa-Bystrzycki Lech, Dzieje Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim w granicach diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej (X-XX/XXI wiek), Koszalin 2012.
Bończa-Bystrzycki Lech, Studia i materiały do dziejów Kościoła katolickiego na Pomorzu zachodnim w granicach archidiecezji szczecińsko-kamieńskiej, Koszalin 1999.
Boras Zygmunt, Uniwersytet w Gryfii (Greifswaldzie) i jego znaczenie dla Pomorza Zachodniego, w: Trzebiatów – spotkania pomorskie – 2006 r., red. J. Kochanowska, Szczecin 2007, s. 21-29.
Brzustowicz Grzegorz Jacek, Klasztory cysterskie w Bierzwniku, Pełczycach i Reczu, Choszczno 1995.
Bütow Hans, Zu den Kamminer Weihbischöfen, „Monatsblätter”, 52 (1938) s. 116-123.
Dziurla Henryk, Sztuka Szczecina, w: Dzieje Szczecina, t. 2, Wiek X – 1805, red. G. Labuda, Warszawa-Poznań 1985, s. 703-747.
Fenrych Wiktor, Lesiński Henryk, Rejestr dochodów stołowych biskupa kamieńskiego z 1496 roku, „Materiały Zachodniopomorskie”, 8 (1962) s. 227-254.
Filipowiak Władysław, Kamień wczesnodziejowy, Szczecin 1959.
Grotefend Otto, Die Siegel der Bischöfe von Kammin und ihres Domkapitels, „Baltische Studien Neue Folge”, 26 (1924) s. 231-234.
Heyden Hellmuth, Abgaben und „Opfer” in der pommerschen Kirche, „Baltische Studien NF”, 47 (1960) s. 71-90.
Heyden Hellmuth, Der Landtag zu Treptow an der Rega, Lucie (13. Dezember) 1534, „Blätter für Kirchengeschichte Pommerns”, 12 (1934) s. 31-66.
Heyden Hellmuth, Die Archidiakonate im Bistum Kammin und ihre Sprengel, „Wichman Jahrbuch”, 15/16 (1961/1962) s. 25-63.
Heyden Hellmuth, Kirchengeschichte Pommerns, Bd. 1, Köln-Braunsfeld 1957 (wyd. 2).
Heyden Hellmuth, Kirchengeschichte von Pommern, Bd. 1, Stettin 1937.
Heyden Hellmuth, Von den bischöflichen Beamten in Pommern, „Blätter für Kirchengeschichte Pommerns”, (1939) Hg. 19, s. 24-38.
Hoogeweg Hermann, Die Stifter und Klöster der Provinz Pommern, Bd. 1-2, Stettin 1924-1925.
Hübner Wilhelm, Bemerkungen zu den Archidiakonaten des Bistums Kammin, „Blätter für Kirchengeschichte Pommerns”, (1931) Hg. 10, s. 38-56.
Hübner Wilhelm, Wolderich, Pfarrer von Lewin, der erste Bischofoffizial in der Diözese Kammin, „Monatsblätter”, 47 (1933) Hg. 7, s. 105-110.
Kantzow Thomas, Pomerania. Kronika pomorska z XVI wieku, t. I, przypisy i komentarze T. Białecki, E. Rymar, Szczecin 2005.
Karasiewicz Władysław, Piszcz Edmund, Oświata kościelna w Polsce, w: Historia Kościoła w Polsce, t. 1, cz. 1, red. B. Kumor, Z. Obertyński, Poznań-Warszawa 1974, s. 248-253.
Kiersnowski Ryszard, Denary zachodniopomorskie z drugiej połowy XII w., „Wiadomości Numizmatyczne”, 5 (1961) z. 4, s. 209-232.
Kiersnowski Ryszard, Monety biskupów kamieńskich z XII i XIV wieku, „Wiadomości Numizmatyczne”, 6 (1962) z. 1, s. 1-27.
Klempin Robert, Diplomatische Beiträge zur Geschichte Pommerns aus der Zeit Bogislafs X, Berlin 1859.
Kostynowicz Roman, Kościoły archidiecezji szczecińsko-kamieńskiej, t. I-II, Szczecin 2000.
Kronika Thietmara, oprac. M.Z. Jedlicki, Poznań 1953.
Krzymuska-Fafius Zofia, Kościół pod wezwaniem św. Ottona na zamku w Szczecinie, w: Studia pomorskie, t. II, red. M. Walicki, Wrocław 1957, s. 217-229.
Kumor Bolesław, Archidiakonat, w: Encyklopedia katolicka, t. 1, red. F. Gryglewicz, R. Ł ukaszyk, Z. Sułowski, Lublin 1973, kol. 869-873.
Kumor Bolesław, Granice metropolii gnieźnieńskiej i jej sufraganii w okresie przedrozbiorowym, „Roczniki Teologiczno-Kanoniczne”, 13 (1966) z. 4, s. 5-75.
Kupke Georg, Bericht über die Verzeichnung der kleineren nichtstaatlichen Archive der Kreise Kammin und Greifenberg, „Veröffentlichungen der historischen Kommission für Pommern”, 2 (1933) Hg. 5, s. 9-15.
Marciniak Ryszard, Kapituła kamieńska oraz rozwój jej posiadłości w średniowieczu, „Przegląd Zachodniopomorski”, 5 (1967) s. 31-59.
Müller Gerhard, Das Fürstentum Kammin, „Baltische Studien NF”, 31 (1929) s. 109-205.
Nowacki Józef, Dzieje archidiecezji poznańskiej, t. 2, Poznań 1964.
Nowogrodzki Stanisław, Walka o biskupstwo kamieńskie za Kazimierza Wielkiego, „Jantar”, 2 (1938) z. 4, s. 209-218.
Okoń Marek, Granice średniowiecznej diecezji kamieńskiej, „Roczniki Humanistyczne”, 35 (1987) z. 2, s. 41-59.
Okoń Marek, Güstrow, w: Encyklopedia katolicka, t. 6, red. J. Walkusz, Lublin 1993, kol. 407.
Okoń Marek, Podziały terytorialne diecezji kamieńskiej do początku XIV w., „Summarium”, 10 (1981) s. 311-326.
Pawlik Radosław, Kapituła katedralna w Kamieniu Pomorskim na przełomie epok (1498- 1549), Warszawa-Szczecin 2019.
Petersohn Jürgen, Die räumliche Entwicklung des Bistums Kammin, „Baltische Studien NF”, 57 (1971) s. 7-25.
Piętkowski Piotr, Biskupstwo pomorskie jako początek biskupstwa kamieńskiego, Wrocław 2015.
Radacki Zbigniew, Dwór kurii biskupiej w Kamieniu Pomorskim, „Rocznik Kamieński”, 2 (1967) s. 93-105.
Riemann Hermann, Geschichte der Stadt Kolberg, Kolberg 1924 (wyd. 2).
Rosik Stanisław, Conversio gentil Pomeranorum. Studium świadectwa o wydarzeniu (XII wiek), Wrocław 2010.
Rymar Edward, Biskupi – mnisi – reformatorzy. Studia z dziejów diecezji kamieńskiej, Szczecin 2002.
Rymar Edward, Kolegiata w Myśliborzu i skład jej kapituły (XIII-XVI w.), „Nadwarciański Rocznik Historyczno-Archiwalny”, 13 (2006) s. 9-45.
Rymar Edward, Prałatura kapituły kamieńskiej w XII-XVI wieku, cz. I, Prepozyci, „Przegląd Zachodniopomorski”, t. 24 (2009) z. 1, s. 5-30.
Rymar Edward, Prałatura kapituły kamieńskiej w XII-XVI wieku, cz. II, Dziekani, „Przegląd Zachodniopomorski”, t. 24 (2009) z. 2, s. 7-22.
Rymar Edward, Prałatura kapituły kamieńskiej w XII-XVI wieku, cz. III, Scholastycy i kantorzy, „Przegląd Zachodniopomorski”, t. 24 (2009) z. 4, s. 5-25.
Rymar Edward, Prałatura kapituły kamieńskiej w XII-XVI wieku, cz. IV, Tesaurariusze, witztumowie, struktuariusze, „Przegląd Zachodniopomorski”, t. 25 (2010) z. 4, s. 7-27.
Rymar Edward, Rodowód książąt pomorskich, t. II, Szczecin 1995.
Schillmann Fritz, Beiträge zum Urkundenwesen der älteren Bischöfe von Cammin (1158-1343), Marburg 1907.
Silnicki Tadeusz, Organizacja archidiakonatu w Polsce, Lwów 1927.
Spuhrmann Rudolf, Der Camminer Dom, Cammin 1922.
Spuhrmann Rudolf, Die Geschichte der Stadt Cammin in Pommern und des Camminer Domkapitels, Kammin 1924.
Spuhrmann Rudolf, Die Kurien des Camminer Doms, „Monatsblätter”, 22 (1908) s. 38-43.
Statuta capituli et episcopatus Caminensis (z około 1380), w: Diplomatische Beiträge zur Geschichte Pommerns aus der Zeit Bogislafs X, bearb. R. Klempin, Berlin 1859, s. 303-476.
Stępiński Włodzimierz, Biskupstwo pomorskie w Uznamiu, „Materiały Zachodniopomorskie”, 17 (1971) s. 167-172.
Subera Ignacy, Synody prowincjonalne arcybiskupów gnieźnieńskich ze zbioru Jana Wężyka z r. 1761, Warszawa 1981.
Synod prowincyonalny w Kamieniu, oprac. B. Ulanowski, Kraków 1915.
Szulist Władysław, Z kościelnej historiografii Pomorza Środkowego 1945-1974, „Koszalińsko-Kołobrzeskie Wiadomości Diecezjalne”, 3 (1975) nr 6-8, s. 156-197.
Trzebiatowski Klemens, Z dziejów szkolnictwa i oświaty na Pomorzu Zachodnim w: Pomorze Zachodnie – nasza ziemia ojczysta, red. K. Ś ląski, Poznań 1960, s. 238-265.
Wachowiak Bogdan, Szczecin w okresie przewagi państwa feudalnego (1478-1713), w: Dzieje Szczecina, t. II, Wiek X – 1805, red. G. Labuda, Warszawa-Poznań 1985, s. 197-443.
Walachowicz Jerzy, Pierwotne uposażenie biskupstwa kamieńskiego, „Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza”, 13 (1979) z. 1, s. 177-188.
Walicki Jan, Przynależność metropolitalna biskupstwa kamieńskiego i lubuskiego na tle rywalizacji Magdeburga i Gniezna, Lublin 1960.
Wehrmann Martin, Bischof Marinus von Kammin (1479-1482), „Baltische Studien NF”, 18 (1914) s. 117-160.
Wehrmann Martin, Das Bistum Usedom, „Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde”, 49 (1935) s. 17-20.
Wehrmann Martin, Das Camminer Bisthum in der Jahren 1385-1395, Stettin 1898.
Wehrmann Martin, Kamminer Weihbischöfe, „Monatsblätter der Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde”, 50 (1936) s. 97-101.
Wehrmann Martin, Vatikanische Nachrichten zur Geschichte der Camminer Bischöfe im 14. Jahrhundert, „Baltische Studien NF”, 8 (1904) s. 129-145.
Wehrmann Martin, Von Synoden und Synodalstatuten der Camminer Diöcese, „Blätter für Kirchengeschichte Pommerns”, 9 (1932) s. 3-19. (Crossref)
Weiss Anzelm, Biskupstwa bezpośrednio zależne od Stolicy Apostolskiej w średniowiecznej Europie, Lublin 1992.
Weiss Anzelm, Organizacja diecezji lubuskiej w średniowieczu, Lublin 1977.
Wejman Grzegorz, Biskup Otton z Bambergu w przestrzeni pomorskiego Kościoła, Szczecin 2022.
Wejman Grzegorz, Biskupi kamieńscy w Golczewie, „Colloquia Theologica Ottoniana”, (2011) nr 1, s. 145-164.
Wejman Grzegorz, Dominikanie w Kamieniu Pomorskim (1228-1539), w: Historia Ecclesiae in Pomerania, red. ks. Z. Lec, ks. G. Wejman, Szczecin 2008, s. 219-245.
Wejman Grzegorz, Historia Archiwum i Biblioteki Katedralnej w Kamieniu Pomorskim, w: Biblioteki i archiwa kościelne na Pomorzu Zachodnim i Ziemi Lubuskiej. Zarys problematyki, red. G. Wejman, Szczecin 2005, s. 13-53.
Wejman Grzegorz, Organizacja kościelna Kamienia Pomorskiego w latach 1124-1544, Szczecin 1997.
Wejman Grzegorz, 750-lecie powstania Szczecińskiej Kapituły Kolegiackiej św. Piotra Apostoła (Mariackiej), „Roczniki Historii Kościoła”, 5 (2013) s. 19-48.
Wejman Grzegorz, Sprawozdanie z poszukiwań akt w Archiwum Państwowym w Szczecinie dotyczących Kościoła na Pomorzu Zachodnim w latach 1140-1545, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 75 (2001) s. 435-446. (Crossref)
Wejman Grzegorz, Szczecińska kapituła kolegiacka św. Piotra/Mariacka w gronie kapituł biskupstwa kamieńskiego, w: Dwa Jubileusze. 825-lecie konsekracji kościoła św. Jakuba Apostoła w Szczecinie. 750-lecie powołania Szczecińskiej Kapituły Kolegiackiej, red. ks. A. Krzystek, ks. G. Wejman, Szczecin 2014, s. 143-170.
Wejman Grzegorz, Zarys historii archiwum kościelnego w Kamieniu Pomorskim, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 74 (2000) s. 457-473. (Crossref)
Wiśniowski Eugeniusz, Budowa organizacji kościelnej na Pomorzu Zachodnim w wiekach średnich, „Novum” (1974) nr 7-8, s. 67-91.
Zientara Benedykt, Rozdrobnienie feudalne (1295-1464), w: Historia Pomorza, t. 1, cz. 2, red. G. Labuda, Poznań 1969, s. 168-326.
Uniwersytet Szczeciński https://orcid.org/0000-0002-4357-0885
Uniwersytet Szczeciński, Instytut Nauk o Polityce i Bezpieczeństwie https://orcid.org/0000-0001-7272-6589
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
