Bilans strat diecezji pińskiej w okresie II wojny światowej – próba podsumowania
Abstrakt
Działania wojenne oraz okupacja niemiecka i sowiecka przyniosły Kościołowi katolickiemu ogromne straty. Dotyczy to zarówno wymiaru osobowego, jak i materialnego. Szczególną ofiarę poniosły (archi)diecezje położone na dawnych Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej. Dla kresowyhc jednostek administracji kościelnej koniec wojny nie oznaczał powrotu do normalności. Rozpoczynał kolejny etap walki o przetrwanie w nowych realiach politycznych. W takiej sytuacji znalazła się także diecezja pińska. Wybuch II wojny światowej i wkroczenie Armii Czerwonej do stolicy biskupstwa oznaczały faktyczną likwidację jej struktur. W wyniku represji hitlerowskich i sowieckich kadry duchowieństwa zmniejszyły się o 30%. Od pocisków i bomb uszkodzonych zostało wiele świątyń. Częściowemu zniszczeniu lub rozproszeniu uległy zbiory archiwalne i biblioteka seminaryjna. Po zakończeniu wojny nastąpił podział diecezji na dwie części. Większa znalazła się w granicach Białoruskiej SRR. Pozostałym w granicach PRL skrawkiem zarządzał administrator apostolski rezydujący w Drohiczynie nad Bugiem. Niniejszy artykuł ma na celu ukazanie sytuacji diecezji pińskiej po zakończeniu II wojny światowej, rozumianej jako bilans strat poniesionych w latach 1939-1945.
Słowa kluczowe:
diecezja pińska, okupacja niemiecka, Pińsk, okupacja sowiecka, II wojna światowa, straty wojenneBibliografia
Źródła rękopiśmienne
Archiwum Diecezjalne w Drohiczynie (ADD)
sygn. APŚ, XI/Mon/2, Ks. E. Borowski, Zarys historii kościoła parafialnego w Śledzianowie, Drohiczyn nad Bugiem 1976.
sygn. APW, III/1/21, Inwentarz parafii Wyszki, za rok 1947.
sygn. M/20, Wiesław Krzysztof Niemyjski, Dzieje parafii rzymsko-katolickiej w Łubinie Kościelnym (1498-1945), Lublin 1996, s. 49 [mps].
sygn. M/21, Wojciech Kotowski, Historia parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego w Mielniku nad Bugiem ze szczególnym uwzględnieniem lat 1950-1999, Wrocław 2000.
Zespół Akt Kurialnych Parafii Diecezji Pińskiej – D, Administratura Apostolska w Drohiczynie
sygn. ZAKPDP – D, AAD, Akta parafii (1945-1991): Boćki, Ciechanowiec, Dziadkowice, Granne, Hajnówka, Kleszczele, Kłopoty, Milejczyce, Miłkowice, Narew, Osmola, Perlejewo, Pobikry, Siemiatycze, Śledzianów, Wyszki.
sygn. ZAKPDP – D, AAD, Akta parafii Hajnówka (1945-1991), [Kwestionariusz strat wojennych, 1948].
sygn. ZAKPDP – D, AAD, Formularz kosztów na roboty remontowe i budowę zburzonych przez działania wojenne lub budowę nowych kościołów i zakładów katolickich w diecezji pińskiej na rok 1948. Parafie: Drohiczyn, Grodzisk, Łubin Kościelny.
sygn. ZAKPDP – D, AAD, [Kwestionariusz strat wojennych, 1948].
Zespół Archiwum Parafii Rzymskokatolickiej Trójcy Przenajświętszej w Drohiczynie
sygn. ZArPDrh, III/I/18a, Inwentarz parafialnego rzymsko-katolickiego kościoła w Drohiczynie n/Bugiem, dekanatu drohiczyńskiego, wojew. białostockiego, powiatu bielsko-podlaskiego, diecezji pińskiej, sporządzony dnia 30 grudnia 1938 roku przez księdza kan. Edwarda Juniewicza, proboszcza tegoż kościoła i dziekana drohiczyńskiego [z aneksem z dn. 5 kwietnia 1946 r.].
sygn. ZArPDrh, IV/Pa/6, Wykaz duchowieństwa na terytorium pozostałym po Diecezji Pińskiej. Stan faktyczny z dn. 10 I 1946.
sygn. ZArPDrh, IV/Ps/1, Dane o Księżach pomordowanych w naszej diecezji w czasie okupacji 1939-1944.
sygn. ZArPDrh, IV/Ps/3, Wykaz imienny zamordowanych księży diecezji pińskiej w latach 1939-1944 i zmarłych w latach 1939-1953.
sygn. ZArPDrh, IV/Ps/168, Teczki personalne zmarłych księży z diecezji pińskiej i drohiczyńskiej. Ks. Wacław Piątkowski [tabela służbowa].
Źródła drukowane
Spis kościołów i duchowieństwa diecezji pińskiej w R. P. 1939, Pińsk 1939.
[Spis kościołów i duchowieństwa diecezji pińskiej w R. P. 1950], Drohiczyn nad Bugiem 1950.
Spis kościołów i duchowieństwa diecezji w Drohiczynie nad Bugiem w R.P. 1958, Drohiczyn nad Bugiem 1958.
Wspomnienia o księdzu Kazimierzu Bukrabie biskupie pińskim (1885-1946), oprac. M. Hałaburda, Kraków 2013.
Opracowania
Borowski Eugeniusz , Martyrologia duchowieństwa diecezji pińskiej w latach 1939-1945, w: Martyrologia duchowieństwa polskiego 1939-1945, red. B. Bejze, A. Galiński, Łódź 1992, s. 97-122.
Dudik Aleksander, Rosowski Witalij, Pińska diecezja, w: Encyklopedia katolicka, t. 15, red. E. Gigilewicz, Lublin 2011, kol. 613-617.
Dzwonkowski Roman, Leksykon duchowieństwa polskiego represjonowanego w ZSRS 1939-1988, Lublin 2003.
Dzwonkowski Roman, Religia i Kościół katolicki w ZSRS oraz w krajach i na ziemiach okupowanych 1917-1991, Lublin 2010.
Hałaburda Marek, Diecezja pińska (1925-1939). Rys historyczny, „Textus et Studia”, 2 (2017) s. 95-119.
Hałaburda Marek, Duchowieństwo diecezji pińskiej (1925-1939). Studium prozopograficzne, Kraków 2019.
Hałaburda Marek, Niemira (Karol), w: Dictionnaire d’histoire et de géographie ecclésiastiques, (2024) vol. 33, kol. 1436-1438.
Kościół katolicki w Polsce 1918-1991. Rocznik statystyczny, red. L. Adamczuk, W. Zdaniewicz, Warszawa 1991.
Lista katyńska. Jeńcy obozów Kozielsk, Ostaszków, Starobielsk. Zaginieni w Rosji Sowieckiej, oprac. A. Moszyński, Warszawa 1989.
Martyrologium polskiego duchowieństwa rzymskokatolickiego pod okupacją hitlerowską w latach 1939-1945, t. 4, red. W. J acewicz, J. Woś, Warszawa 1978.
Sroka Jerzy, Brześć nad Bugiem. Dzieje miasta i twierdzy, Biała Podlaska 1997.
Sroka Jerzy, Obrońcy Twierdzy Brzeskiej we wrześniu 1939, Biała Podlaska 1992.
Petrani Aleksy, Biblioteka seminarium duchownego w Pińsku, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 32 (1976) s. 278-281.
Petrani Aleksy, Ks. Kazimierz Bukraba biskup ordynariusz piński (1885-1946), „Nasza Przeszłość”, 37 (1972) s. 209-242.
Tworkowski Dariusz, Dzieje parafii pod wezwaniem świętego Andrzeja Apostoła w Wyszkach 1457-1945, Lublin 1975 [mps, Archiwum Diecezjalne w Drohiczynie].
Uniwersytet Ignatianum w Krakowie https://orcid.org/0000-0002-3801-9378
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
