The balance of losses of the diocese of Pińsk during World War II - an attempted summary
Abstract
The warfare of World War II and the German and Soviet occupation took a heavy toll on the Catholic Church, including both the personal and material dimensions. A particular loss was incurred by (arch)dioceses located in the former Eastern Borderlands of the Second Polish Republic. For borderland church administration units, the end of the war did not mean a return to normal, but rather a next stage of the struggle for survival in the new political realities. The Diocese of Pińsk was also in such a situation. The outbreak of World War II and the entry of the Red Army into the bishopric's capital marked that de facto liquidation of its structures. As a result of Nazi and Soviet repression, clergy cadres were reduced by 30%. Many temples were damaged from shells and bombs. The archival collection and the seminary library were partially destroyed or dispersed. After the war ended, the diocese was divided into two parts. The larger one was annexed within the borders of the Byelorussian SSR. The small part that remained within the borders of the Polish People's Republic was administered by an apostolic administrator residing in Drohiczyn on the Bug River. This article aims to showcase the situation of the Diocese of Pińsk after the end of World War II, in a form of a balance sheet of losses suffered in 1939-1945.
Keywords:
the Diocese of Pińsk, German occupation, Pińsk, Soviet occupation, World War II, war lossesReferences
Źródła rękopiśmienne
Archiwum Diecezjalne w Drohiczynie (ADD)
sygn. APŚ, XI/Mon/2, Ks. E. Borowski, Zarys historii kościoła parafialnego w Śledzianowie, Drohiczyn nad Bugiem 1976.
sygn. APW, III/1/21, Inwentarz parafii Wyszki, za rok 1947.
sygn. M/20, Wiesław Krzysztof Niemyjski, Dzieje parafii rzymsko-katolickiej w Łubinie Kościelnym (1498-1945), Lublin 1996, s. 49 [mps].
sygn. M/21, Wojciech Kotowski, Historia parafii rzymskokatolickiej pod wezwaniem Przemienienia Pańskiego w Mielniku nad Bugiem ze szczególnym uwzględnieniem lat 1950-1999, Wrocław 2000.
Zespół Akt Kurialnych Parafii Diecezji Pińskiej – D, Administratura Apostolska w Drohiczynie
sygn. ZAKPDP – D, AAD, Akta parafii (1945-1991): Boćki, Ciechanowiec, Dziadkowice, Granne, Hajnówka, Kleszczele, Kłopoty, Milejczyce, Miłkowice, Narew, Osmola, Perlejewo, Pobikry, Siemiatycze, Śledzianów, Wyszki.
sygn. ZAKPDP – D, AAD, Akta parafii Hajnówka (1945-1991), [Kwestionariusz strat wojennych, 1948].
sygn. ZAKPDP – D, AAD, Formularz kosztów na roboty remontowe i budowę zburzonych przez działania wojenne lub budowę nowych kościołów i zakładów katolickich w diecezji pińskiej na rok 1948. Parafie: Drohiczyn, Grodzisk, Łubin Kościelny.
sygn. ZAKPDP – D, AAD, [Kwestionariusz strat wojennych, 1948].
Zespół Archiwum Parafii Rzymskokatolickiej Trójcy Przenajświętszej w Drohiczynie
sygn. ZArPDrh, III/I/18a, Inwentarz parafialnego rzymsko-katolickiego kościoła w Drohiczynie n/Bugiem, dekanatu drohiczyńskiego, wojew. białostockiego, powiatu bielsko-podlaskiego, diecezji pińskiej, sporządzony dnia 30 grudnia 1938 roku przez księdza kan. Edwarda Juniewicza, proboszcza tegoż kościoła i dziekana drohiczyńskiego [z aneksem z dn. 5 kwietnia 1946 r.].
sygn. ZArPDrh, IV/Pa/6, Wykaz duchowieństwa na terytorium pozostałym po Diecezji Pińskiej. Stan faktyczny z dn. 10 I 1946.
sygn. ZArPDrh, IV/Ps/1, Dane o Księżach pomordowanych w naszej diecezji w czasie okupacji 1939-1944.
sygn. ZArPDrh, IV/Ps/3, Wykaz imienny zamordowanych księży diecezji pińskiej w latach 1939-1944 i zmarłych w latach 1939-1953.
sygn. ZArPDrh, IV/Ps/168, Teczki personalne zmarłych księży z diecezji pińskiej i drohiczyńskiej. Ks. Wacław Piątkowski [tabela służbowa].
Źródła drukowane
Spis kościołów i duchowieństwa diecezji pińskiej w R. P. 1939, Pińsk 1939.
[Spis kościołów i duchowieństwa diecezji pińskiej w R. P. 1950], Drohiczyn nad Bugiem 1950.
Spis kościołów i duchowieństwa diecezji w Drohiczynie nad Bugiem w R.P. 1958, Drohiczyn nad Bugiem 1958.
Wspomnienia o księdzu Kazimierzu Bukrabie biskupie pińskim (1885-1946), oprac. M. Hałaburda, Kraków 2013.
Opracowania
Borowski Eugeniusz , Martyrologia duchowieństwa diecezji pińskiej w latach 1939-1945, w: Martyrologia duchowieństwa polskiego 1939-1945, red. B. Bejze, A. Galiński, Łódź 1992, s. 97-122.
Dudik Aleksander, Rosowski Witalij, Pińska diecezja, w: Encyklopedia katolicka, t. 15, red. E. Gigilewicz, Lublin 2011, kol. 613-617.
Dzwonkowski Roman, Leksykon duchowieństwa polskiego represjonowanego w ZSRS 1939-1988, Lublin 2003.
Dzwonkowski Roman, Religia i Kościół katolicki w ZSRS oraz w krajach i na ziemiach okupowanych 1917-1991, Lublin 2010.
Hałaburda Marek, Diecezja pińska (1925-1939). Rys historyczny, „Textus et Studia”, 2 (2017) s. 95-119.
Hałaburda Marek, Duchowieństwo diecezji pińskiej (1925-1939). Studium prozopograficzne, Kraków 2019.
Hałaburda Marek, Niemira (Karol), w: Dictionnaire d’histoire et de géographie ecclésiastiques, (2024) vol. 33, kol. 1436-1438.
Kościół katolicki w Polsce 1918-1991. Rocznik statystyczny, red. L. Adamczuk, W. Zdaniewicz, Warszawa 1991.
Lista katyńska. Jeńcy obozów Kozielsk, Ostaszków, Starobielsk. Zaginieni w Rosji Sowieckiej, oprac. A. Moszyński, Warszawa 1989.
Martyrologium polskiego duchowieństwa rzymskokatolickiego pod okupacją hitlerowską w latach 1939-1945, t. 4, red. W. J acewicz, J. Woś, Warszawa 1978.
Sroka Jerzy, Brześć nad Bugiem. Dzieje miasta i twierdzy, Biała Podlaska 1997.
Sroka Jerzy, Obrońcy Twierdzy Brzeskiej we wrześniu 1939, Biała Podlaska 1992.
Petrani Aleksy, Biblioteka seminarium duchownego w Pińsku, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 32 (1976) s. 278-281.
Petrani Aleksy, Ks. Kazimierz Bukraba biskup ordynariusz piński (1885-1946), „Nasza Przeszłość”, 37 (1972) s. 209-242.
Tworkowski Dariusz, Dzieje parafii pod wezwaniem świętego Andrzeja Apostoła w Wyszkach 1457-1945, Lublin 1975 [mps, Archiwum Diecezjalne w Drohiczynie].
Uniwersytet Ignatianum w Krakowie https://orcid.org/0000-0002-3801-9378
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
