Book requests in the Acta Episcopalia wills of Kraków clergy from the 17th century

Elżbieta Elena Wróbel

Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie , Poland
https://orcid.org/0000-0003-1615-3637


Abstract

Among the 106 wills of clergymen from the 17th century preserved in the Acta Episcopalia in Kraków, as many as 72 contained bequests of books. They also indirectly indicate that priests at that time had personal collections containing books used by them both in pastoral and in academic (in the case of lecturers) work. Despite the greater availability of books after the invention of printing press, they continued to be used primarily in environments with high literacy rates. The book was also a valuable item, often bequeathed in wills to other priests and family members, especially students, for whom it was a precious legacy. The clergymen also did not forget to enrich the libraries of the churches where they worked or the towns where they came from with their own book collections. In light of the analysis of the wills presented, it seems that the personal wealth of the testator had little influence on the fact of owning books, although it could undoubtedly have influenced their number. However, unlike inventories, wills rarely indicate the number of volumes comprising the testator's personal collection, but they do provide a better insight into their relationships with other people. 

Keywords:

book, will, priest, Diocese of Krakow, testamentary bequest



Źródła rękopiśmienne

Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie (AKMK)

sygn. AEP 35, Acta actorum, decretorum, sententiarum, gestorum ad forum spirituale pertinentium coram r. d. Bernardo Maciejowski episcopo Cracoviense et duce Severiensi ex 21 VIII 1600 – 23 XII 1602.

sygn. AEP 36, Acta actorum obligationum, inscriptionum, erectionum, decretorum et generis eiusdem aliorum factorum et gestorum coram r. d. Bernardo Maciejowski episcopo Cracoviensi per annos 1603-1606 (…).

sygn. AEP 38, Acta actorum episcopalium coram r. d. Petro Tylicki episcopo Cracoviensis ducis Severiae ab 4 I 1613 – 8 VII 1616.

sygn. AEP 39, Acta actorum episcopalium il. et r. d. Petri Tylicki episcopi Cracoviensis ducis Severiae ab anno Domini 1613 ad annum 1616 quam mensis julii inclusive.

sygn. AEP 41, Acta actorum causarum spiritualium, civilium, criminalium, obligationum, cessionum, decimarum, testamentorum il. et r. d. Martini Szyszkowski episcopi Cracoviensis ducis Severiae in annis 1617-1619.

sygn. AEP 42, Acta actorum causarum spiritualium, civilium, criminalium, obligationum (…) il. et r. d. Martini Szyszkowski (…) episcopi Cracoviensis ducis Severiensis in annis 1620-1623.

sygn. AEP 46, Acta actorum episcopalium s. et r. d. Joannis Alberti cardinalis per annos 1633, 1634 et mensem januarium 1633 inclusive.

sygn. AEP 48, Acta episcopalia Jacobi Zadzik, annorum 1636-1638 inclusive.

sygn. AEP 49, Acta spiritualia il. et r. d. Jacobi Zadzik episcopi Cracoviensis ducis Severiae, sub anno 1639 (1640).

sygn. AEP 50, Acta actorum il. et r. d. Jacobi Zadzik episcopi Cracoviensis ducis Severiae, annorum 1641-1642 ad 17 martii.

sygn. AEP 56, Acta actorum decretorum, sententiarum, erectionum, confirmationum (…) r. d. Petri Gembicki (1650-51).

sygn. AEP 61, Acta actorum Andreae Trzebicki episcopi Cracoviensis a die 26 augusti 1661 ad annum 1666 inclusive.

sygn. AEP 62, Acta actorum episcopalium Andreae Trzebicki ab anno 1667 ad annum 1669 inclusive acticatorum.

sygn. AEP 63, Acta actorum episcopalium Andreae Trzebicki ab anno 1670 ab annum 1675 mensem martinum acticatorum.

sygn. AEP 64, Acta actorum episcopalium Andreae Trzebicki a mense aprili 1675 ab aprilem 1676 acticatorum.

sygn. AEP 65, Acta actorum episcopalium il. Andreae Trzebicki a die 29 maii 1676 ad 1678 inclusive.

sygn. AEP 66, Acta actorum episcopalium il. r. d. Andreae Trzebicki episcopi Cracoviensis de anno Domini1679.

sygn. AEP 67, Acta actorum episcopalium il. Joannis Małachowski episcopi Cracoviensis a die 20 augusti anno 1681 et 1682.

sygn. AEP 68, Acta actorum il. et r. d. Joannis Małachowski (…) episcopi Cracoviensis ducis Severiae conscripta, anni 1683 et 1684.

sygn. AEP 69, Acta actorum il. et r. d. Joannis Małachowski (…) episcopi Cracoviensis ducis Severiae conscripta, anni 1685-1688.

sygn. AEP 70, Acta actorum episcopalium il. Joannis Małachowski episcopi Cracoviensis a die 16 julii anni 1688 et 1689.

sygn. AEP 71, Acta actorum episcopalium il. et r. d. Joannis Malachowski episcopi Cracoviensis ducis Severiae per annos 1690 et 1691 acticatorum.

Starodruki

Annotationes ad instructionem sacerdotum Francisci Toleti card. sacerdotibus eo libro utentibus utillissimae. Ab Andrea Victorello Bassanensi ex grauissimis auctoribus excerptae (…), Venetiis 1604.

Averoult Antoine d’, Flores Exemplorvm (...). Avctore r. p. Antonio Davrovltio Societatis Iesv sacerdote siue catechismvs historialis (...), pars 1, Coloniae Agrippinae 1616.

Avity Pierre d’, Les estate, emipires et principautez du monde (…), Paris 1613.

Baronius Caesar, Annales Ecclesiastici, Antverpiae 1597.

Bellarmino Robert, De gemitu columbae sive de bono lacrymarum, libri tres, Lugduni 1617.

Bessaeus Petrus, Conciones, sive conceptus theologici ac praedicabiles de sanctorum festivitatibus anni totius et aliis solemnitatibus (…), Coloniae Agrippinae 1610.

Bessaeus Petrus, Conciones sive conceptus theologici ac praedicabiles, in omnes totius anni dominicas, Koloniae 1612.

Bzowski Abraham, Annalium Ecclesiasticorum, Coloniae Agripinae 1616-1672.

Calepinus Ambrosius, Dictionarium ex optimis quibisque autoribus, Paris 1510.

Delrio Martini, Disquisitionum magicarum libri sex, Mainz 1600.

Engelgrave Henricus, Caeleste Pantheon, sive caelum novum, in festa, pars 1-2, Koln 1658.

Faber Mathias, Auctarium operis concionum tripartiti adiectum, Cracoviae 1648.

Faber Mathias, Concionum opus tripartitum, Antwerpen 1643.

Gottfried Johann [właśc. Abelin Johann Philipp], Archontologia cosmica, sive imperiorum, regnorum, principatum, rerumque publicarum omnium per totum terrarum orbem commentarii luculentissimi, Frankfurt 1628.

Knapski Grzegorz, Synonyma seu dictionarium polono-latinum, Cracoviae 1643.

Knapski Grzegorz, Thesaurus polono-latino-graecus, Cracoviae 1621.

Liberiusz Jacek, Gospodarz Nieba i Ziemie Jezus Chrystus, Kazimierz k. Krakowa 1665, Kraków 1669.

Liberiusz Jacek, Gospodyni Nieba i Ziemie Najświętsza Panna Maryja, Kraków 1650.

Liberiusz Jacek, Gwiazda Morska Najświętsza Panna Maryja, Kraków 1670.

Ludwik z Grenady [właśc. Louis de Sarria], Dvx peccatorvm r. p. f. Lvdovici Granatensis (...). Opvscvlvm valde pium, in duos libros distributum: quo peccatores a via vitiorum & perditionis ad regiam virtutum ac salutis æternę viam perducuntur. Per Michaelem ab Isselt ex lingua Italica in Latinam conuersum, Coloniæ 1601.

Makowski Szymon Stanisław, Pars hiemalis concionum dominicalium a prima Adventus usque ad Pentecostem, Cracoviae 1668.

Makowski Szymon Stanisław, Pars hyemalis concionum pro festivitabitus Christi, B. Virginis et sanctorum. A prima januarii usque ad ultimam junii, Cracoviae 1666.

Makowski Szymon Stanisław, Pars aestiva concionum pro festivitabitus Christi, B. Virginis et sanctorum. A prima julii usque ad ultimam decembris, Cracoviae 1665.

Nissenus Diego (Didacus), Sermones aurei in omnia Evangelia dominicalia, pars 1-2, Cracoviae 1650.

Opatovius Adam, Tractatuum theologicorum (…) pars secunda, Cracoviae 1645.

Opmeer Petrus, Chronographia a mundi exordio ad sua usque tempora historias continens (...), Coloniae 1625.

Pallavicino Francesco Maria Sforza, Istoria del concillo di Trento, vol. 1-2, Roma 1656- 1657.

Rychłowski Franciszek, Kazania dwojakie na niedziele całego roku, Kraków 1672.

Rychłowski Franciszek, Kazania na święta całego roku, Kraków 1667.

Rychłowski Franciszek, Kazania na święta Panny Przenajświętszej, Kraków 1667.

Skarga Piotr, Kazania na niedziele i święta, Kraków 1595.

Skarga Piotr, Kazania o siedmi sakramentach Kościoła Ś. Katolickiego, Kraków 1600.

Skarga Piotr, Kazania przygodne, Kraków 1610.

Starowolski Szymon, Arka Testamentu, zamykająca w sobie kazania niedzielne całego roku, cz. 1-2, Kraków 1648-1649.

Starowolski Szymon, Świątnica pańska zamykająca w sobie kazania na uroczystość świąt całego roku, Kraków 1645.

Starowolski Szymon, Wieniec niewiędniejący przeczystej P. Maryjej, zamykający w sobie kazania na wszytkie Jej święta doroczne, Kraków 1649.

Wujek Jakub, Postilla catholica, to jest kazania na każdą niedzielę i na każde święto przez cały rok, według wykładu samego prawdziwego Kościoła Świętego Powszechnego i dla pospolitego człowieka, teraz nowo a prosto językiem polskim napisana, Kraków 1573.

Zwinger Theodor, Totum theatrum vitae humanae iuxta alfabetum, Bazylea 1565.

Opracowania

Achremczyk Stanisław, Inwentarz ruchomości pozostałych po śmierci biskupa warmińskiego Andrzeja Chryzostoma Załuskiego, „Komunikaty Warmińsko-Mazurskie”, (1986) nr 3-4, s. 147-165.

Bibliografia polska, cz. 3, t. 33, wyd. K. Estreicher, Kraków 1939.

Biłous Natalia, Testamenty wojskowych poległych i zmarłych w Wołyniu w XVII w., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 64 (2016) z. 2, s. 211-224.

Bylinowa Elżbieta, Z dziejów biblioteki kanoników regularnych laterańskich w Mstowie: druki XVI wieku w BUW, „Z Badań nad Książką i Księgozbiorem Historycznym”, 3 (2009) s. 55-64. (Crossref)

„Cui contingit nasci, restat mori”. Wybór testamentów staropolskich z województwa sandomierskiego, oprac. M. Lubczyński, J. Pielas, H. Suchojad, Warszawa 2005.

Czapliński Władysław, Wyczawski Hieronim, Gembicki Piotr, w: Polski słownik biograficzny, t. 7, red. W. Konopczyński, Kraków 1948, s. 379-381.

Danielski Wojciech, Brewiarz, w: Encyklopedia katolicka, t. 2, red. F. Gryglewicz, R. Łukaszyk, Z. Sułowski, Lublin 1976, kol. 1064-1071.

Danielski Wojciech, Diurnał, w: Encyklopedia katolicka, t. 3, red. R. Łukaszyk, L. Bieńkowski, F. Gryglewicz, Lublin 1979, kol. 1348.

Dudała Halina, Testamenty oraz pośmiertne spisy mienia jako źródła do badań nad kulturą materialną i umysłową duchowieństwa doby nowożytnej na Śląsku, „Cieszyńskie Studia Muzealne”, 6 (2018) s. 109-130.

Dygdała Bogusław, Biblioteki parafialne w diecezji chełmińskiej w XVII i XVIII wieku, „Czasy Nowożytne”, 22 (2009) s. 145-161.

Franczyk-Cegła Agnieszka, Księgozbiór karmelitów dawnej obserwancji w Sąsiadowicach, „Z Badań nad Książką i Księgozbiorem Historycznym”, 14 (2020) z. 4, s. 537-601. (Crossref)

Główka Dariusz, Książki w inwentarzach pośmiertnych szlachty ziemi zakroczymskiej w XVIII w., „Analecta”, 29 (2020) nr 1, s. 109-128.

Główka Dariusz, Majątek osobisty duchowieństwa katolickiego w Koronie w XVII i XVIII wieku, Warszawa 2004.

Główka Dariusz, Podstawy prawne testamentów i inwentarzy pośmiertnych duchowieństwa katolickiego w Polsce w epoce potrydenckiej, „Archeologia Historica Polona”, 5 (1997) s. 203-210.

Główka Dariusz, Klonder Andrzej, Inwentarze mienia w badaniach kultury Europy od średniowiecza po nowożytność, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 51 (2003) z. 2, s. 157-176.

Główka Dariusz, Waluga Grażyna, Testamenty i inwentarze pośmiertne mienia duchownych katolickich w Rzeczypospolitej w XVII i XVIII wieku jako źródło do badań pobożności indywidualnej, „Barok”, 11 (2004) nr 2, s. 89-96.

Hajdukiewicz Leszek, Krupka Klemens, w: Polski słownik biograficzny, t. 15, red. E. Rostworowski, Wrocław 1970, s. 411.

Hamryszczak Artur, Materiały do badań genealogicznych w zasobach Instytutu Archiwów, Bibliotek i Muzeów Kościelnych KUL w Lublinie, „Rocznik Lubelskiego Towarzystwa Genealogicznego”, 1 (2009) s. 109-135.

Jellonek Justyna, Inwentarz proboszcza z Nowej Cerkwii jako przyczynek do charakterystyki materialnych warunków bytu duchowieństwa w dobrach opactwa cystersów pelplińskich w drugiej połowie XVIII wieku, „Teki Gdańskie”, 1 (1999) s. 91-100.

Justyniarska-Chojak Katarzyna, Inwentarze pośmiertne z małych i średnich miast Małopolski (w XVI-XVIII wieku), Kielce 2020.

Kardyś Piotr, Biblioteka przykolegiacka w Wiślicy (XV-XVIII w.), „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 82 (2004) s. 85-102. (Crossref)

Kardyś Piotr, Przyczynki do dziejów księgozbioru kolegiaty kieleckiej w średniowieczu i okresie wczesnonowożytnym, „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej”, 56-57 (2006- 2007) s. 17-44.

Kicińska Urszula, „Długu żadnego po sobie nie zostawuję” – legaty duchownych małopolskich w testamentach z XVII wieku, „Krakowskie Studia Małopolskie”, (2013) nr 18, s. 411-422. (Crossref)

Kizik Edmund, Gdańskie inwentarze pośmiertne z drugiej połowy XVI wieku do początku XVII wieku, „Porta Aurea”, 21 (2022) s. 231-252.

Klerycy z ziem polskich, litewskich i pruskich święceni w Rzymie (XVI – pocz. XX w.), oprac. S. Jujeczka, Wrocław 2018.

Koperek Stefan, Mszał, w: Encyklopedia katolicka, t. 13, red. E. Gigilewicz, Lublin 2009, kol. 461-463.

Kowalski Waldemar, Podkrakowska plebania schyłku XVII stulecia w świetle rozliczeń po śmierci jej gospodarza, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 70 (2022) z. 4, s. 465-486. (Crossref)

Kracik Jan, Biblioteki parafialne a prywatne księgozbiory duchowieństwa. Dekanat Nowa Góra w XVII-XVIII wieku, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 32 (1976) s. 249-271. (Crossref)

Kracik Jan, Prawie wielebni, Kraków 2011.

Krakowiak Czesław, Manuale, w: Encyklopedia katolicka, t. 11, red. E. Ziemann, Lublin 2006, kol. 1191.

Księgozbiór wielkopolskiego magnata. Andrzej Opaliński (1540-1593), red. A. Wagner, Poznań 2011.

Kwaśniewski Andrzej, Księgozbiory prywatne zachowane w bibliotece kapituły kieleckiej (XV-XVIII wiek), „Biuletyn Biblioteki Jagiellońskiej”, 62 (2012) s. 69-95.

Litak Stanisław, Parafie w Rzeczypospolitej w XVI-XVIII w., Lublin 2004.

Lubczyński Mariusz, Szesnastowieczne testamenty szlachty krakowskiej, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 63 (2015) z. 4, s. 611-622.

Marszalska Jolanta, Księgozbiór kanoników i wikariuszy kapituły kolegiackiej pw. Narodzenia NMP w Tarnowie (XV-XVIII w.) w zbiorach biblioteki tarnowskiego seminarium duchownego, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 112 (2019) s. 219-235. (Crossref)

Mandziuk Józef, Biogramy śląskich bibliofilów duchownych z XVII wieku, „Saeculum Christianum”, 11 (2004) nr 2, s. 245-272.

Pielas Jacek, Inwentarze pośmiertne ruchomości szlachty sandomierskiej z XVII-XVIII wieku – perspektywy i problemy metodologiczne przygotowywanej edycji źródłowej, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 63 (2015) z. 4, s. 629-635.

Popiołek Bożena, „Woli mojej ostatniej testament ten...”. Testamenty staropolskie jako źródło do historii mentalności XVII i XVIII wieku, Kraków 2009.

Pośpiech Andrzej, Pułapka oczywistości. Pośmiertne spisy ruchomości szlachty wielkopolskiej z XVII wieku, Warszawa 1992.

Prokop Krzysztof Rafał, Sylwetki biskupów łuckich, Biały Dunajec-Ostróg 2001.

Przybyszewski Bolesław, Krótki zarys dziejów diecezji krakowskiej, t. II, Kraków 1993.

Różycki Edward, Księgozbiory szlachty na południowo-wschodnich ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Kartki z dziejów, „Z Badań nad Polskimi Księgozbiorami Historycznymi”, tom specjalny: Studia ofiarowane Profesorowi Józefowi Wojakowskiemu w sześćdziesięciopięciolecie urodzin, (2004) s. 53-61. (Crossref)

Rulka Kazimierz, Personalne księgozbiory historyczne w bibliotece seminarium duchownego we Włocławku, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 65 (1996) s. 357-389. (Crossref)

Rumantowski Piotr, Biblioteka kościelna w Borku Wielkopolskim, „Z Badań nad Polskimi Księgozbiorami Historycznymi”, (1995) z. 16, s. 113-123.

Sitnik Krzysztof Aleksander, Księgozbiór konwentu we Lwowie odzwierciedleniem zainteresowań intelektualnych bernardynów lwowskich II poł. XV-XVIII wieku, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 81 (2004) s. 225-252. (Crossref)

Stolarczyk Tomasz, Księgozbiory wybranych bibliotek klasztornych braci kaznodziejów w Polsce w XVII w. na podstawie zachowanych inwentarzy, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Librorum”, (2010) nr 16, s. 45-56. (Crossref)

Strelnik Irena, Bibliofile XVI i XVII wieku i ich książki w Bibliotece im. Hieronima Łopacińskiego, „Rocznik Lubelski”, 23/24 (1981-1982) s. 65-77.

Szczaniecki Paweł OSB, Katalog opatów tynieckich, „Nasza Przeszłość”, 49 (1978) s. 9-244. (Crossref)

Szczepaniak Jan, Katalog duchowieństwa diecezjalnego zestawiony na podstawie krakowskich ksiąg święceń (1646-1789), t. 1-4, Kraków 2008-2009.

Szudrowicz Alojzy, Biblioteka klasztoru karmelitów w Kcyni, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 78 (2002) s. 243-274. (Crossref)

Szymański Józef, Kapituła kolegiacka w Wojniczu (1465-1786), Lublin 1962.

Testamenty szlacheckie z ksiąg grodzkich wielkopolskich z lat 1681-1700, wyd. P. Klint, Wrocław 2015.

Testamenty szlacheckie z ksiąg grodzkich i ziemskich ziemi halickiej z XVII wieku, oprac. P. Klint, K. Rzemieniecki, J. Węglorz, red. M. Górny, Wrocław 2018.

Testamenty szlacheckie z ksiąg grodzkich wielkopolskich z lat 1631-1655, wyd. P. Klint, Poznań 2008.

Testamenty szlacheckie z ksiąg grodzkich ziemi sanockiej z XVII wieku, oprac. P. Klint, K. Rzemieniecki, Wrocław 2020.

Testamenty szlachty Prus Królewskich z XVII wieku, oprac. i wyd. J. Kowalkowski, W. Nowosad, Warszawa 2013.

Wagner Arkadiusz, Superekslibris polski. Studium o kulturze bibliofilskiej i sztuce od średniowiecza do połowy XVII wieku, Toruń 2016.

Wereda Dorota Elżbieta, Testamenty hierarchów unickich w XVII-XVIII wieku, w: Kościół unicki w Rzeczypospolitej, red. W. Walczak, Białystok 2010, s. 221-238.

Wróbel Elżbieta Elena, „Kościołowi mojemu jako ukochanej oblubienicy mojej”. Wybór testamentów duchownych małopolskich z XVII wieku, Kraków 2010.

Zielecka Wioletta, Majątek ruchomy w testamentach duchownych obrządków wschodnich w Rzeczypospolitej XVI-XVIII wieku, w: Kościół unicki w Rzeczypospolitej, red. W. Walczak, Białystok 2010, s. 267-286.

Zimnoch Katarzyna, Księgozbiór klasztoru dominikańskiego w Krasnymborze w XVIII wieku, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 113 (2020) s. 449-468. (Crossref)

Netografia

Jakub Promnicki, w: Corpus Academicum Cracoviense (CAC), http://cac.historia.uj.edu.pl/osoba/399297_Jakub_Promnicki (dostęp: 16.06.2025).

Klemens Krupka (Crupius) z Wieliczki, syn Melchiora, w: Corpus Academicum Cracoviense (CAC), http://cac.historia.uj.edu.pl/osoba/2013109_Klemens_Krupka_Crupius_z_Wieliczki_syn_Melchiora (dostęp: 16.06.2025).

Stanisław Korzeniewski, w: Corpus Academicum Cracoviense (CAC), http://cac.historia.uj.edu.pl/osoba/403871_Stanisław_Korzeniewski (dostęp: 16.06.2025).


Published
2025-12-31


Wróbel, E. E. (2025). Legaty książkowe w testamentach duchownych z krakowskich Acta Episcopalia z XVII wieku. Archiwa, Biblioteki I Muzea Kościelne, 125, 677–704. https://doi.org/10.31743/abmk.16468

Elżbieta Elena Wróbel  elzbieta.wrobel@upjp2.edu.pl
Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie https://orcid.org/0000-0003-1615-3637