Katolicy obrządku łacińskiego w Rosji (Stan z grudnia 1797 roku)
Ks. Jan Szczepaniak
Uniwerystet Papieski Jana Pawła II w Krakowie , Polskahttps://orcid.org/0000-0001-5365-8146
Abstrakt
Ze względu na stan zachowania źródeł, charakter ekonomiczny polskich i rosyjskich spisów ludności z przełomu XVIII i XIX w., zasady jakimi się kierowano przy zbieraniu danych nie znamy liczby katolików obrządku łacińskiego, którzy w wyniku rozbiorów stali się obywatelami Cesarstwa Rosyjskiego. Takie dane można pozyskać wyłącznie na podstawie nowej kwerendy źródłowej, która stała się możliwa po rozpadzie Związku Sowieckiego. Kwerendę tę przeprowadzono w latach 2008-2019 w archiwach białoruskich, litewskich, polskich, rosyjskich i ukraińskich. W jej efekcie zgromadzono jednorodny materiał źródłowy dotyczących prawie wszystkich parafii łacińskich w Rosji z końca XVIII wieku lub początku następnego stulecia. Z 866 parafii funkcjonujących w grudniu 1797 roku nie odnaleziono dokumentów dla 14 z nich. Dokumenty, które stały się podstawą do obliczenia liczny katolików obrządku łacińskiego w Rosji pod koniec XVIII wieku to: raporty plebanów o stanie parafii z końca 1797 roku oraz protokoły wizytacyjne z lat 1796-1805. Odnotowano w nich liczbę wiernych w różny sposób. Prawie zawsze podano liczbę osób zobowiązanych do wielkanocnej spowiedzi i Komunii św. W przypadku 506 parafii, z 866 istniejących wówczas w Rosji (58%), określono także liczbę małych dzieci niedopuszczonych jeszcze do sakramentów. W oparciu o zasady przyjęte przez demografów w pozostałych parafiach do liczby paschantes doliczono ok. 25% osób - małych dzieci. Wyniki obliczeń uporządkowano zgodnie z podziałem administracyjnym Kościoła łacińskiego, obowiązującym przy końcu 1797 roku. W Rosji było wówczas pięć diecezji: archidiecezja mohylewska, diecezje - żmudzka, inflancka, pińska i latyczowska, z których tylko 2 pierwsze miały kanoniczną aprobatę Stolicy Apostolskiej. Z dokonanych obliczeń wynika, że zamieszkiwało w nich 1 857 267 wiernych, z tego 1 367 610 osób zobowiązanych do przestrzegania IV przykazania kościelnego oraz 489 657 małych dzieci, nie mogących przystępować do spowiedzi i Komunii św. Biorąc pod uwagę charakter ówczesnych źródeł liczby te należy traktować z ostrożnością, ale istnieją argumenty pozwalające uznać je za bliskie rzeczywistości.
Słowa kluczowe:
Imperium Rosyjskie, Kościół rzymskokatolicki w Rosji, archidiecezja mohylewska, diecezja żmudzka, diecezja inflancka, diecezja pińśka, diecezja latyczowskaBibliografia
Źródła archiwalne
Archiwum Krakowskiej Kapituły Katedralnej (AKKK)
sygn. Ł 1, Wizyta Kościoła Głównego wraz Parafialnego Łuckiego (…), [roku 1796] odprawiona.
Biblioteka Uniwersytecka w Wilnie (VUB)
sygn. F203-1, Liber Processum Comparatus per me Thaddeum Rodowicz, Commendarium
Poszuszwiensem, Anno D[omi]ni 1770, d[ie] 1ma Augusti.
Litewskie Państwowe Archiwum Historyczne (LVIA)
sygn. f. 604, op. 3, sp. 1, [Rozporządzenia Departamentu Spraw Rzymskokatolickich Kolegium Sprawiedliwości ds. Inflanckich, Estońskich i F ińskich (1797-1801) oraz Rzymskokatolickiego Kolegium Duchownego (1801-1804)].
Narodowe Archiwum Historyczne Białorusi w Mińsku (NIAB)
sygn. f. 1781, op. 26, sp. 1376, [Inwentarz kościoła dominikanów w Chodorkowie, 1798], Opisanie Kościoła Pawołockiego i Stanu Beneficjum w Roku 1797.
sygn. f. 1781, op. 27, sp. 239, Wizyta Dziekańska Kościoła Parafialnego Borysowskiego expediowana (…) dnia 29o Nowembra 1796 Roku.
sygn. 1781, op. 27, sp. 240, Wizyty Generalne Kościołów Parafialnych Świeckich i zakonnych w Powiatach Mińskim i Borysowskim sytuowanych odprawione w Roku 1796 (…).
sygn. f. 1781, op. 27, sp. 241, Wizyta Generalna Kościołów świeckich i zakonnych w Powiecie Wileyskim leżących w Roku 1796 (…) odprawiona.
sygn. f. 1781, op. 27, sp. 242, Wizyta Dekanatu Postawskiego R[ok]u 1796 Miesiąca 9bra (…) odbyta i sporządzona.
sygn. f. 1781, op. 27, sp. 280, [Opisanie wizytacyjne kościołów w powiatach rzeczyckim i słuckim, 1804].
sygn. f. 1781, op. 27, sp. 328, [Opisanie wizytacyjne kościołów powiatu ihumeńskiego, 1818].
sygn. f. 1781, op. 32, sp. 3, [Informacje o parafiach i klasztorach diecezji mińskiej, 1805].
sygn. f. 1781, op. 32, sp. 5, [Informacje o parafiach i klasztorach diecezji mińskiej, 1808-1810].
sygn. f. 3330, op. 1, sp. 39, Krótkie zebranie dla wiadomości Officio Metropolitano Archidioecesis Mohiloviensis przyłączonych parafialnych kościołów, tak księży świeckich jako i zakonnych curam animarum utrzymujących, i dusz parafialnych w ogół płci obojej z małoletniemi najdujących się, z raportów do wprzód należących diecezjów w uprzedzonych latach uczynionych [w] 1799 r[ok]u wynotowane.
sygn. f. 3330, op. 1, sp. 40, [Opis kościoła franciszkanów w Lisiance, 1799].
Państwowe Archiwum Obwodu Żytomierskiego w Ż ytomierzu (DAŻO)
sygn. f. 90, op. 1, sp. 200a, [Opis wizytacyjny kościołów parafialnych i zakonnych w diecezjach łuckiej i żytomierskiej, 1796-1816].
sygn. f. 90, op. 1, sp. 207, Opisanie Stanu Kościoła Klewańskiego, tak Duchownego iako
Ekonomicznego podane w czasie Wizyty (…) w Roku Tysiąc siedmset dziewięćdziesiąt dziewiątym.
sygn. f. 90, op. 1, sp. 213a, Wizyty Generalne Kościołów i Klasztorów Karmelitów Bosych i Karmelitów dawney Obserwancyi od r[oku] 1799 do r[oku] 1805.
sygn. f. 90, op. 1, sp. 219, Stan cały Kościoła Parochialnego Opalińskiego w czasie Wizyty Generalney (…) dnia 21 Oktobra Ru 1799o Expediowaney, sporządzony.
sygn. f. 90, op. 1, sp. 225, Wizyta Kościoła i Rezydencyi Xięży Trynitarzów Szumbarskich w Roku 1799 sporządzona.
sygn. f. 178, op. 51, sp. 3, Opisania kościołów [diecezji latyczowskiej], 1797.
sygn. f. 178, op. 51, sp. 4, Acta Decanatus Dubnensis, Congreg[a]t[ion]um dec[a]n[a]l[iu]m ab 1796 ad [1798].
sygn. f. 178, op. 51, sp. 6, [Wizyty generalne kościołów świeckich dekanatów: łuckiego, włodzimierskiego i kowelskiego, 1799-1809].
sygn. f. 178, op. 51, sp. 7, Wizyty Jeneralne Kościołów Świeckich Dekanatów: Żytomierskiego, Owruckiego, Nowogrodwołyńskiego i Rówieńskiego, od r[oku] 1799 do 1809.
sygn. f. 178, op. 51, sp. 8, Wizyta Jeneralna Kościołów i Klasztorów Franciszkańskich, Augustyańskich, Trynitarskich, Bernardyńskich i Kapucyńskich od 1799 do 1815 r[oku].
sygn. f. 178, op. 51, sp. 9, Wizyta Generalna Kościoła Żytomierskiego 1799 r[oku] czyniona.
sygn. f. 178, op. 51, sp. 11, Wizyty jeneralne Kościołów Świeckich w Dekanatach: Dubieńskim,
Krzemienieckim, Ostrogskim, Zasławskim i Starokonstantynowskim w r[oku] 1799 ͫ.
sygn. f. 178, op. 51, sp. 12, [Opis wizytacyjny kościołów i klasztorów franciszkanów konwentualnych znajdujących się w diecezji łuckiej, 1799 roku].
sygn. f. 178, op. 51, sp. 14, Wizyty i Opisanie Kościołów Zakonnych, [1802-1810].
Rosyjskie Państwowe Archiwum Historyczne w Petersburgu (RGIA)
sygn. f. 822, op. 12, sp. 1, Spis kościołów parafialnych, duchowieństwa „białego” i klasztornego diecezji pińskiej (…), 1798; [Raporty plebanów diecezji pińskiej, 1797-1798].
sygn. f. 822, op. 12, sp. 2587, Wizytacje niektórych kościołów parafialnych „białego” duchowieństwa diecezji latyczowskiej za 1797.
sygn. f. 822, op. 12, sp. 2588, Wizytacje archidiecezji mohylewskiej 1797: „białego” duchowieństwa, seminarium mohylewskiego, kapituły i kościołów parafialnych, 1797-1798.
sygn. f. 822, op. 12, sp. 2589, Wiadomość z archidiecezji mohylewskiej, o parafiach i klasztorach, 1797-1800.
sygn. f. 822, op. 12, sp. 2590, Wiadomość o Duchowieństwie Świeckim i Zakonnych zgromadzeń z Archi-Dyecezyi Mohilewskiey zebrana y do Rzymsko Katolickiego Duchownego Kollegium za Rok 1803 podana; Wiadomość z Archidyecezyi Mohilewskiey za Rok 1805.
sygn. f. 822, op. 12, sp. 2924, [Informacje o stanie parafii i klasztorów diecezji latyczowskiej, 1797].
sygn. f. 822, op. 12, sp. 2925, [Raporty plebanów diecezji latyczowskiej, 1798].
sygn. f. 822, op. 12, sp. 2926, [Raporty przełożonych zakonnych o stanie klasztorów diecezji
latyczowskiej, 1797-1798].
sygn. f. 822, op. 12, sp. 2928, [Protokoły wizytacji parafii zarządzanych przez duchowieństwo diecezjalne w diecezji kamienieckiej, 1804].
sygn. f. 822, op. 12, sp. 2929, [Protokoły wizytacji parafii zarządzanych przez duchowieństwo zakonne w diecezji kamienieckiej, 1804].
sygn. f. 822, op. 12, sp. 2943, Wizyty w diecezji wileńskiej za 1798-1799: duchowieństwo świeckie.
sygn. f. 822, op. 12, sp. 2945, [Raporty przełożonych zakonnych o stanie klasztorów diecezji wileńskiej, 1795-1804].
sygn. f. 822, op. 12, sp. 3114, [Wiadomość o stanie diecezji mińskiej z lat 1802, 1803, 1804, 1805, 1806, 1807, 1808, 1809, 1811].
sygn. f. 822, op. 12, sp. 3576, [Wiadomość o kapitule, katedrze i seminarium oraz kościołach parafialnych i klasztorach diecezji żmudzkiej, 1797].
Źródła drukowane
Directorium horarum canonicarum et missarum juxta computum veteris kalendarij pro diaecesi Samogitiensi in annum Domini MDCCCIX conscriptum (…), Vilnae [1808].
Directorium horarum canonicarum et missarum pro diaecesi Vilnensi in annum Domini MDCCCX conscriptum (...), Vilnae [1809].
Directorium officii Divini ac missarum ad usum diaecesi Luceoriensi pro anno Domini MDCCCII (…) conscriptum ac editum, Luceoriae [1801].
Directorium officii Divini ac missarum doecesis Camenecensis Podoliae in annum X[ri]sti MDCCCXIII (…) editum, Berdiczoviae [1812].
Directorium officii Divini et missarumgenerale pro utroque clero archidioecesis Mohiloviensis in ann[um] D[omi]ni MDCIII (…), Polociae [1802].
Golitsyn Ivan Alekseyevich, Statisticheskiya tablitsy Vserossiyskoy imperii, ili fizicheskoe, politicheskoe statisticheskoe nachertanie Rossii, s XIX-ty stoletiya, iz noveyshikh pisateley izvlechennoye, Moskva 1807.
Konstytucye Seymu pod związkiem Konfederacyi w Warszawie agitującego się od dnia 7. października w roku 1788. do dnia 31. maja roku 1792, nr CIX, Kommissye wojewódzkie i powiatowe w Wielkim Xięstwie Litewskim, w: Volumina legum, t. 9, Kraków 1889, s. 136-142.
Nonciatures de Russie d’après les documents authentiques, wyd. M.J. Rouët de Journel, t. 3, Nonciature d’Arezzo, 1802-1806, cz. 1, 1802-1804, Città del Vaticano 1922; t. 4, Nonciature d’Arezzo, 1802-1806, cz. 2, 1804-1806, Città del Vaticano 1927.
O nazanachenii granits Guberniiam: Novorossiiskoi, Kievskoi, Minskoi, Volynskoi, Podolskoi i Malorossiiskoi, i o razdelenii ikh na uezdy, 29 VIII 1797 (nr 18 117), w: Polnoe sobranie zakonov Rossiiskoi imperii s 1649 goda, t. 24, S 6 noiabria 1796 po 1798, Sankt-Peterburg 1830, s. 706-709.
O novom razdelenii Gosudarstva na Gubernii, 12 XII 1796 (nr 17 634), w: Polnoe sobranie zakonov Rossiiskoi imperii s 1649 goda, t. 24, S 6 noiabria 1796 po 1798, Sankt-Peterburg 1830, s. 229-230.
O poruchenii emu [General-Poruchiku baronu fon der Palenu] v upravlenie Kniazhestv Kurlandskogo i Semigalskogo, 1 V 1795 (nr 17 324), w: Polnoe sobranie zakonov Rossiiskoi imperii s 1649 goda, t. 23, S 1789 po 6 noiabria 1796, Sankt-Peterburg 1830, s. 692-693.
O priniatii prisiagi ot zhitelei vnov prisoedinennykh k Rossii ot Polshi, pri poslednem ee razdelenii, oblastei; ob ustroistve onykh na osnovanii Uchrezhdeniia o Guberniiakh i ob ustanovlenii Tamozhen, takzhe pogranichnoi tsepi i strazhi na novoi granitse, 1 V 1795 (17 323), w: Polnoe sobranie zakonov Rossiiskoi imperii s 1649 goda, t. 23, S 1789 po 6 noiabria 1796, Sankt-Peterburg 1830, s. 691-692.
O prissoedinenii k Rossii ot Polshi nekotorykh Oblastei, i ob uchrezhdenii iz onykh Gubernii: Minskoi, Izyaslavskoi i Briatslavskoi, 13 IV 1793 (nr 17 112), w: Polnoe sobranie zakonov Rossiiskoi imperii s 1649 goda, t. 23, S 1789 po 6 noiabria 1796, Sankt-Peterburg 1830, s. 417-419.
O privedenii v blagoustroistvo tserkvei Rimsko-Katolicheskogo ispovedaniia v Velikom Kniazhestve Litovskom, 6 IX 1795 (nr 17 380), w: Polnoe sobranie zakonov Rossiiskoi imperii s 1649 goda, t. 23, S 1798 po 6 noiabria 1795, Sankt-Peterburg 1830, s. 763-764.
Ob uchrezhdenii dlia Rimskogo ispovedaniia v Guberniiakh Minskoĭ, Volynskoĭ, Podolskoĭ, Bratslavskoĭ i Voznesenskoĭ dvukh Eparkhiĭ, pod naimenovaniem Pinskoĭ i Letichevskoĭ, 6 IX 1795 (nr 17 379), w: Polnoe sobranie zakonov Rossiĭskoĭ imperii s 1649 goda, t. 23, S 1798 po 6 noiabria 1795, Sankt-Peterburg 1830, s. 761-762.
Ob uchrezhdenii v gorode Mogileve Arkhiepiskopstva Rimsko-Katolicheskogo ispovedaniia i o raznykh rasporiazheniiakh otnositelno ustroistva Rimskoi tserkvi v Rossii, 17 I 1782 (nr 15 326), w: Polnoe sobranie zakonov Rossiiskoi imperii s 1649 goda, t. 21, S 1781 po 1783, Sankt-Peterburg 1830, s. 383-385.
Przedrozbiorowy spis ludności diecezji poznańskiej ( 1765-1769), wyd. M. Kędelski, „Przeszłość Demograficzna Polski”, 17 (1987) s. 221-235. Relationes status dioecesium in Magno Ducatu Lithuaniae, t. 1-2, wyd. P. Rabikauskas, Roma 1971-1978.
Spis ludności diecezji płockiej biskupa Michała Jerzego Poniatowskiego z 1776 r., wyd. B. Kumor, „Przeszłość Demograficzna Polski”, 9 (1976) s. 67-94.
Status animarum łacińskiej parafii katedralnej w Łucku 1815-1819, opr. M. Dębowska, Lublin 2013.
Wiadomość o stanie rzymsko-katolickiego i zakonnego duchowieństwa znajdującego się w Diecezji Mińskiej, leżącej w granicach Guberni Mińskiej, sporządzona miesiąca grudnia dnia 13 roku 1802, w: I.B. Chodźko, Diecezja mińska około 1830 r., t. 2,
Struktury zakonne, oprac. i wyd. M. Radwan, Lublin 1998, s. 177-213. Ziablovskii Evdokim Filippovich, Statisticheskoe opisanie Rossiiskoi Imperii v nyneshnem ee sostoianii s predvaritelnymi poniatiiami o Statistike i s obshchim obozreniem Evropy v Statisticheskom vide, cz. 1-2, 3 i 4-5, Sankt-Peterburg 1815.
Opracowania
Barańska Anna, Rzymskokatolicka metropolia mohylewska (1798-1917). Struktura i episkopat, „Przegląd Wschodni, 14 (2015) z. 1, s. 47-96.
Boudou Adrien, Stolica Święta a Rosja. Stosunki dyplomatyczne między niemi w XIX stuleciu, t. 1, 1814-1847, Kraków 1928.
Dement’ev Vitalii Sergeevich, Istoriia ucheta naseleniia Rossii do nachala XX veka, „Geograficheskiĭ vestnik”, 11 (2015) N° 4, s. 11-17.
Dębiński Józef, Kościół katolicki w Rosji, „Studia Włocławskie”, 14 (2012) s. 472-487.
Feldblyum Boris, Russian Revision Lists: a History, „Avotaynu”, 14 (1998) no. 3, s. 59-61.
Gieysztorowa Irena, Wstęp do demografii staropolskiej, Warszawa 1976.
Godlewski Michał, O Kardynalacie Stanisława Siestrzeńcewicza-Bohusza, „Kwartalnik Litewski”, 1 (1910) t. 2, s. 13-22; t. 3, s. 51-58; t. 4, s. 12-24.
Gordziejew Jerzy, Komisje Porządkowe Cywilno-Wojskowe w Wielkim Księstwie Litewskim w okresie Sejmu Czteroletniego (1798-1792), Kraków 2010.
Guzowski Piotr, Status animarum parafii Zabartowo z 1766 roku, „Przeszłość Demograficzna Polski”, 33 (2014) s. 65-103.
Hołodok Stanisław, Sakrament chrztu, bierzmowania i Eucharystii w diecezji wileńskiej w XVI-XVIII w. Studium historyczno-liturgiczne, Lublin 1980 [mps, Biblioteka Uniwersytecka KUL].
Jasas Rimantas, Truska Liudas, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės gyventojų surašymas 1790 m., Vilnius 1972.
Kabuzan Vladimir Maksimovich, Narody Rossii v XVIII veke. Chislennost’ i etnicheskiĭ sostav, Moskva 1990.
Kasabuła Tadeusz, Duchowni rzymskokatoliccy dekanatu Kupiszki według ankiety z 1775 roku, w: Mój Kościół w historię wpisany. Księga pamiątkowa dedykowana ks. prof. Tadeuszowi Krahelowi, Białystok 2007, s. 467-488.
Kaźmierczyk Ewa, Spisy Komisji Porządkowej Cywilno-Wojskowej Województwa Krakowskiego jako źródło do badań demograficznych – przykład powiatu proszowickiego, „Przeszłość Demograficzna Polski”, 38 (2016) nr 2, s. 73-101. (Crossref)
K[napiński] Władysław, Mohilewska archidjecezja i prowincja, w: Encyklopedja kościelna podług teologicznej encyklopedji Wetzera i Weltego z licznemi jej dopełnieniami, wyd. M. Nowodworski, t. 14, Warszawa 1881, s. 531-558.
Kramarz Walerian, Landenberger Tadeusz, Rozmieszczenie ludności rzymsko-katolickiej w diecezji przemyskiej w roku 1785, w: Studja z historji społecznej i gospodarczej poświęcone prof. dr. F. Bujakowi, Lwów 1931, s. 447-478.
Kuklo Cezary, Demografia Rzeczypospolitej przedrozbiorowej, Warszawa 2009.
Kumor Bolesław, Granice metropolii i diecezji polskich (968-1939), „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 20 (1970) s. 253-374. (Crossref)
Kumor Bolesław, Kościół i katolicy w Cesarstwie Rosyjskim (do 1918 roku), w: Odrodzenie Kościoła katolickiego w byłym ZSSR. Studia historyczno-demograficzne, red. E. Walewander, Lublin 1993, s. 17-79.
Kumor Bolesław, Spisy kościelne ludności w Małopolsce w XVIII wieku, w: Przełomy w historii. XVI Powszechny Zjazd Historyków Polskich. Wrocław 15-18 września 1999 roku. Pamiętniki, t. 3, cz. 1, Toruń 2001, s. 255-260.
Kumor Bolesław, Ustrój i organizacja Kościoła polskiego w okresie niewoli narodowej (1772-1918), Kraków 1980.
Kumor Bolesław, Ze statystyki ludnościowej na Litwie w II połowie XVIII wieku, „Przeszłość Demograficzna Polski”, 8 (1975) s. 57-67.
Kumor Bolesław, Źródła do statystyki kościelnej na ziemiach polskich od połowy XVI wieku do końca XIX wieku, w: Rozwój myśli i instytucji statystycznych na ziemiach polskich. Ogólnopolska konferencja naukowa z okazji 75-lecia Głównego Urzędu Statystycznego i 200-lecia statystyki polskiej, Kraków-Mogilany 24-25 V 1993 r., red. S. Jońca, Warszawa 1994, s. 39-48.
Litak Stanisław, Atlas Kościoła łacińskiego w Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVIII wieku, Lublin 2006.
Loret Maciej, Kościół katolicki a Katarzyna II, 1772-1784, Kraków-Warszawa 1910.
Loret Maciej, Kościół katolicki w początkach panowania Aleksandra I (1801-1815), „Biblioteka Warszawska”, (1913) t. 1, s. 493-520.
Loret Maciej, Kościół katolicki w zaborze rosyjskim za panowania Pawła I, „Przegląd Powszechny”, 179 (1928) s. 111-128, 268-284.
Marczewski Jarosław Roman, Spis ludności rzymskokatolickiej parafii Bończa z pierwszej połowy XVIII wieku, „Przeszłość Demograficzna Polski”, 44 (2022) s. 87-108. (Crossref)
Rachwał Piotr, Spis ludności parafii Konopnica z 1760, „Przeszłość Demograficzna Polski”, 38 (2016) nr 2, s. 117-133. (Crossref)
Rashin Adol’f Grigor’evich, Naselenie Rossii za 100 let (1811-1913 gg.). Statisticheskie ocherki, red. S.G. Strumilin, Moskva 1956.
Ryguła Piotr, Kryteria dopuszczania dzieci do pierwszej komunii św., w: Warunki dopuszczalności do sakramentów, ze szczególnym uwzględnieniem sakramentu małżeństwa, red. P. Kroczek, Kraków 2019, s. 43-68. (Crossref)
Shagapova Ol’ga Mikhaĭlovna, Revizskie skazki pervoĭ poloviny XVIII v., w: Pamiatniki russkogo iazyka. Issledovaniia i publikatsii, Moskva 1979, s. 65-75.
Sjöström Olle, Svensk statistik 250 år: Tabellverket och Pehr Wargentin, „Statsvetenskaplig tidskrift”, 101 (1998) nr 4, s. 392-415.
Sköld Peter, The Birth of Population Statistics in Sweden, „The History of the Family”, 9 (2004) no. 1, s. 5-21. (Crossref)
Surdacki Marian, Stosunki wyznaniowe w diecezji krakowskiej w połowie XVIII wieku na podstawie wizytacji i tabel biskupa A.S. Załuskiego, „Roczniki Nauk Społecznych”, 11 (1983) z. 2, s. 103-137.
Szady Bogumił, Rozwój struktur parafialnych i dekanalnych metropolii mohylewskiej (1798-1918), „Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej”, 54 (2019) z. 2, s. 5-42. (Crossref)
Szczepański Jan, Pierwsza Komunia dzieci w Kościele rzymskokatolickim w Europie Zachodniej i w Polsce, Kraków 2003.
Szot Adam, Struktury administracyjne Kościoła rzymskokatolickiego w cesarstwie rosyjskim (w latach 1772-1847), w: Kościół w Polsce. Dzieje i kultura, t. 12, red. J. Walkusz, Lublin 2013, s. 53-63.
Theiner Augustin, Die neuesten Zustände der katholishen Kirche beider Ritus in Poland und Russland seit Katharina II. bis auf unsere Tage. Mit einum Rückblick auf die Russische Kirche und ihrem Stellung zum heiligen Stuhle seit ihrem Entstehen bis auf Katharina II, Teil II, Augsburg 1841, s. 369-370.
Weiss Anzelm, Spisy ludności katolickiej parafii Wolsztyn sporządzone dla Komisji Porządkowej Cywilno-Wojskowej w 1791 i 1792 roku, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 82 (2004) s. 379-457. (Crossref)
Wytrwał Tomasz, Przykazania kościelne, „Studia Redemptorystowskie”, 8 (2010) s. 187-203.
Yurchenko Nikolai Leont’evich, Nekotorye problemy ispol’zovaniia revizskikh skazok kak istochnika po istoricheskoi gemografii, „Vspomogatel’nye istoricheskie displiny”, 24 (1993) s. 183-189.
Żytkowicz Leonid, Rządy Repnina na Litwie w latach 1794-7, Wilno 1938.
Netografia
Pinaevskiĭ Dmitrii Ivanovich, Narodonaselenie dorevoliutsionnoĭ Rossii. Istochniki i metody raboty s nimi. Uchebnoe posobie po spetskursu, Syktyvkar 2003, https://refdb.ru/look/2671340-p2.html (dostęp: 30.08.2020).
Uniwerystet Papieski Jana Pawła II w Krakowie https://orcid.org/0000-0001-5365-8146
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
