Praca na Litwie ks. Adolfa Trusewicza ze Zgromadzenia Misji

Ks. Józef Marecki

Instytut Pamięci Narodowej w Krakowie , Polska
https://orcid.org/0000-0002-2170-4950


Abstrakt

W Archiwum Instytutu Wydawniczego Księży Misjonarzy “Nasza Przeszłość” znajdują się wspomnienia ks. Adolfa Trusewicza CM, który po II wojnie światowej duszpasterzował na Litwie. Tekst dostarcza wielu interesujących wiadomości o życiu litewskich katolików, złożonych relacjach społeczo-politycznych i religijnych na terenie Związku Sowieckiego, codziennych problemach kapłanów pracujących w trudnych warunkach komunistycznej rzeczywistości, ich osobistych kontaktach oraz zmaganiach z urzędnikami państwowych władz. Autor wspomnień przedstawił obiektywny obraz środowisk polskich na terenie Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. To także interesująca lektura o odradzającym się w latach 90. XX wieku Kościele katolickim w państwie litewskim i kontaktach duchowieństwa litewskiego z polskimi kapłanami. Pisane z perspektywy czasu wspomienia są wyważonym, aczkolwiek subiektywnym osądem duszpasterskiej działalności i spostrzeżeń autora.

Słowa kluczowe:

Ks. Adolf Trusewicz CM, katolicy na Litwie, życie Polaków w LSRS, życie religijne w ZSRS



Źródła rękopiśmienne

Archiwum Instytutu Wydawniczego Księży Misjonarzy „Nasza Przeszłość” w Krakowie nr top. 2658, Praca na Litwie ks. Adolfa Trusewicza ze Zgromadzenia Misji.

Archiwum Polskiej Prowincji Zgromadzenia Księży Misjonarzy w Krakowie (AMS)

bez sygn., Katalog członków Zgromadzenia Księży Misjonarzy.

sygn. POL V/314, Akta personalne br. Władysława Łukszy CM.

sygn. POL V/486, Akta personalne Adolfa Trusewicza CM.

Źródła drukowane

Catalogus Ecclesiarum et Cleri Archidioecesis Vilnensis pro Anno Domini 1922, [Wilno 1922].

Catalogus Ecclesiarum et Cleri Archidioecesis Vilnensis pro Anno Domini 1923, [Wilno 1923].

Catalogus Ecclesiarum et Cleri Archidioecesis Vilnensis pro Anno Domini 1925, Vilnae 1925.

Catalogus Ecclesiarum et Cleri Archidioecesis Vilnensis pro Anno Domini 1927, Vilnae 1927.

Catalogus Ecclesiarum et Cleri Archidioecesis Vilnensis pro Anno Domini 1932, Vilnae 1932.

Catalogus Ecclesiarum et Cleri Archidioecesis Vilnensis pro Anno Domini 1937, Vilnae 1937.

Catalogus Ecclesiarum et Cleri Archidioecesis Vilnensis pro Anno Domini 1939, Vilnae 1939.

Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. 1, Województwo wileńskie, Warszawa 1938.

Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej. Opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych, t. 7, cz. 2, Warszawa 1924.

Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej z oznaczeniem terytorjalnie im właściwych władz i urzędów oraz urządzeń komunikacyjnych, Przemyśl-Warszawa 1933.

„Śmierci się z nas nikt nie boi”. Listy kapłanów archidiecezji wileńskiej z ZSRS. Wybór źródeł, oprac. A. Szot, W.F. Wilczewski, Białystok 2012.

Traktat między Rzecząpospolitą Polską z Republiką Litewską o przyjaznych stosunkach

i dobrosąsiedzkiej współpracy, sporządzony w Wilnie dnia 26 kwietnia 1994 r. (DzU 1995, nr 15, poz. 71).

Wspomnienia z pracy duszpasterskiej ks. Adolfa Trusewicza CM, oprac. J. Marecki, „Nasza Przeszłość”, 138 (2022) s. 387-448. (Crossref)

Opracowania

Avižieniai (Vilnius), w: Visuotinė lietuvių enciklopedija, t. 2, red. J. Tumelis, Vilnius 2002, s. 350.

Bogushevich Valentina, Lentvaris Na Perekrestkakh Istorii, Vil’nyus 2015.

Bartoszewski Jan, Honorat Koźmiński, w: Encyklopedia katolicka, t. 6, red. J. Walkusz, Lublin 1993, kol. 1206-1209.

Brudzisz Marian, Świątek Franciszek CSsR, w: Encyklopedia katolicka, t. 19, red. E. Gigilewicz, Lublin 2013, kol. 345-346.

Buivydžiai, w: Visuotinė lietuvių enciklopedija, t. 3, red. J. Tumelis, Vilnius 2003, s. 578.

Bukiškės, w: Visuotinė lietuvių enciklopedija, t. 3, red. J. Tumelis, Vilnius 2003, s. 583.

Duchniewski Jan, Lament Bolesława bł., w: Encyklopedia katolicka, t. 10, red. E. Ziemann, Lublin 2004, kol. 432-433.

Dyl Andrzej Gerard, Michał Giedroyć, zwany błogosławionym, w: Polscy święci, t. 1, red. J. Bar, Warszawa 1983, s. 63-102.

Gadacz Jan Ludwik, Dydycz Antoni, w: Słownik polskich kapucynów, t. 1, Wrocław 1985, s. 400-403.

Gajdy, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, F. Sulimierski, W. Walewski, t. 15, cz. 1, Warszawa 1900, s. 483.

Gajewski Andrzej, Tarcza i miecz. Rosyjskie służby specjalne 1991-1998, Warszawa 1998.

Gil Czesław, Kiedy Karol Wojtyła przyjął szkaplerz karmelitański?, „Wadowiana”, 16 (2013) s. 167-169.

Kasabuła Tadeusz, DEO ET POPULO – Arcybiskup Romuald Jałbrzykowski, w: Pasterze niezłomni i błogosławieni, red. A. Proniewski, Białystok 2020, s. 77-89. (Crossref)

Krahel Tadeusz, Martyrologia duchowieństwa archidiecezji wileńskiej 1939-1945, Białystok 2017.

Krahel Tadeusz, Przez więzienia i obozy do kapłaństwa. Wojenne losy alumnów Seminarium Duchownego w Wilnie, Białystok 2015.

Krahel Tadeusz, Zdanowicz Stanisław (1906-1978), w: Słownik polskich teologów katolickich, t. 7, red. L. Grzebień, Warszawa 1983, s. 485.

Królikowski Paweł, Materski Edward bp, w: Encyklopedia katolicka, t. 12, red. E. Ziemann, Lublin 2008, kol. 199-200.

Landwarowo, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich,

red. B. Chlebowski, F. Sulimierski, W. Walewski, t. 5, Warszawa 1884, s. 75. Liebfeld Alfred, Churchill, Warszawa 1971.

Matelski Dariusz, Ksiądz prałat Józef Obremski (1906-2011), „Przegląd Polsko-Polonijny”, 2 (2011) s. 340-349.

Materiały do dziejów dekanatu białostockiego w czasie II wojny światowej, oprac. T. Krahel, „Studia Teologiczne”, 19 (1992) s. 137-157.

Mejszagoła, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, F. Sulimierski, W. Walewski, t. 6, Warszawa 1885, s. 243.

Nemenčinė, w: Lietuviškoji tarybinė enciklopedija, t. 8, red. J. Anikas, Vilnius 1981, s. 137.

Nitecki Piotr, Biskupi Kościoła w Polsce w latach 965-1999. Słownik biograficzny, Warszawa 2000.

Nowak Władysław, In memoriam ks. profesora Stanisława Zdanowicza (1906-1978), „Studia Warmińskie”, 26 (1989) s. 239-242.

Nowoaleksandrowsk, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, W. Walewski, t. 7, Warszawa 1886, s. 240.

O Brodskim. Studia, szkice, refleksje, red. P. Fasta, Katowice 1993.

Pastusiak Longin, Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, Warszawa 1999.

Petkus Viktoras, Vilniaus vyskupai Lietuvos istorijoje, Vilnius 2002.

Polak Grzegorz, Kto jest kim w Kościele. Ekumeniczne „who is who” chrześcijaństwa w Polsce, Warszawa 1999.

Proczek Zygmunt, Jerzy Matulewicz bł., w: Encyklopedia katolicka, t. 7, red. J. Duchniewski, Lublin 1997, kol. 1228-1230.

Prokop Krzysztof Rafał, Biskupi Kościoła katolickiego w III Rzeczpospolitej, Kraków 1998.

Radziński Edward, Stalin, Warszawa 1996.

Rewieńska Wanda, Miasta i miasteczka magdeburskie w woj. wileńskim i nowogródzkim, Lida 1938.

Sever Aleksandr, Spetsnaz KGB. Grif sekretnosti snyat!, Moskva 2008.

Stopniak Franciszek, Archidiecezja wileńska w czasie II wojny światowej, „Studia Teologiczne”, 5-6 (1987-1988) s. 323-361.

Szot Adam, Abp Romuald Jałbrzykowski metropolita wileński, Lublin 2002.

Szot Adam, Stosunki narodowościowe w Archidiecezji Wileńskiej w okresie rządów arcybiskupa Romualda Jałbrzykowskiego. Lata 1926-1945, „Roczniki Teologiczne”, 49 (2002) z. 4, s. 129-155.

Tomkiewicz Monika, Zbrodnia w Ponarach 1941-1944, Warszawa 2008.

Troki, w: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 12, red. B. Chlebowski, F. Sulimierski, Warszawa 1892, s. 485-491.

Umiński Wacław, Polska Prowincja Zgromadzenia Księży Misjonarzy w latach 1918- 1939, Kraków 2009.

Walker Jonathan, Trzecia wojna światowa. Tajny plan wyrwania Polski z rąk Stalina, Kraków 2014.

Żychiewicz Tadeusz, Franciszek Bernardone – św. Franciszek z Asyżu, Kalwaria Zebrzydowska 1985.

Żychiewicz Tadeusz, Jałbrzykowski Romuald (1876-1955), arcybiskup wileński, w: Polski słownik biograficzny, t. 10, red. K. Lepszy, Wrocław-Warszawa-Kraków 1962-1964, kol. 400-401.

Żynel Apoloniusz, Franciszek z Asyżu, w: Encyklopedia katolicka, t. 5, red. J. Misiurek, Lublin 1989, kol. 426-427.

Netografia

[Ks. prałat Lucjan Chalecki], https://radzima.org./pl/user-comm/1377.html (dostęp: 11.09.2024).

Kazimieras Paltarokas, www.catholic-hierarchy.org/bishop/bpalt.html (dostęp: 8.09.2024).

Kazimieras Paltarokas, www.vle.lt/straipsnis/kazimieras-paltarokas/ (dostęp 8.09.2024). Ks. Danielus Buivys – kościół w Gajdach (1948-1952), https://rymszany.wordpress.

com/2013/07/01/ks-danielius-buivys-kosciol-w-gajdach-1948-1952/ (dostęp: 12.09.2023).

Pipikaitė Nemira, Rimas Geniušas, https://www.vle.lt/straipsnis/rimas-geniusas (dostęp: 17.05.2024).

Zmarł bp Antoni Pacyfik Dydycz OFMCap, https://episkopat.pl/doc/234928.Zmarl-bp--Antoni-Pacyfik-Dydycz-OFMCap (dostęp: 18.12.2025).

Pobierz

Opublikowane
2025-12-31


Marecki, J. (2025). Praca na Litwie ks. Adolfa Trusewicza ze Zgromadzenia Misji. Archiwa, Biblioteki I Muzea Kościelne, 125, 361–394. https://doi.org/10.31743/abmk.18317

Ks. Józef Marecki  jozefmarecki@interia.pl
Instytut Pamięci Narodowej w Krakowie https://orcid.org/0000-0002-2170-4950