Concept of Penalty and Hypothesis of Apocatastasis in the Eschatology of Gregory of Nyssa

Mariusz Szram

John Paul II Catholic University of Lublin , Poland


The issue of comprehension of the concept of apocatastasis by Gregory of Nyssa is not easy to infer. The source texts are not explicit and sometimes even contradictory, and may raise reservations about their authenticity. The following article, based on the preserved legacy of Gregory the Great and modern scientific literature, attempts to answer the subsequent questions: in what manner did Gregory understand the biblical message of eternal damnation; how did he comprehend the subject of the after death penalty; in what way did he perceive the particular and the final judgment and by what means did he resolve all these issues with the hypothesis of apokatastasis? Gregory’s writings were dominated by the idea of ​​temporariness and curative character of posthumous punishments. They will have a corrective character and should last only as long as it is required in order to completely cleanse soul of the remnants of sin. It remains uncertain whether punishment will be temporary also in the case of hardened sinners and whether Gregory considered for them eternal condemnation. In Gregory’s eschatology, a constant vibrant tension between the addressed to all humanity God’s salvific grace and human freedom and responsibility is present, which the Nyssenian never tried to undermine. In Gregory’s attempt to solve this aporia, his concepts seem to lean towards the final mercy solution and universal God’s salvific will. Although Gregory derived the premises for expressing this belief from Platonic philosophy, his hope for the return of everyone to God was ultimately rooted in theological arguments: omnipotence and the infinite goodness and mercy of God, and in the resurrection of Christ.


Gregory of Nyssa, eschatology, apocatastasis, punishment in a future life, final judgment


Gregorius Nyssenus, Ad Ablabium, quod non sint tres dei (red. F. Müller) (GNO = Gregorii Nysseni Opera 3/1; Leiden: Brill 1958) 37-57; tł. T. Grodecki: Grzegorz z Nyssy, „O tym, że nie można mówić, że jest trzech bogów do Ablabiusza”, Grzegorz z Nyssy, Drobne pisma trynitarne (ŹMT 21; Kraków: Wydawnictwo WAM 2001) 104-117.

Gregorius Nyssenus, Ad Graecos ex communibus notionibus (PG 45, 176-185).

Gregorius Nyssenus, De anima et resurrectione dialogus (PG 46, 12-160); tł. W. Kania: Św. Grzegorz z Nyssy, „Dialog z siostrą Makryną o duszy i zmartwychwstaniu”, Grzegorz z Nyssy, Wybór pism (PSP 14; Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej 1974) 27-87.

Gregorius Nyssenus, De iis qui baptismum differunt (red. H. Polack) (GNO 10/2; Leiden: Brill 1996) 357-370; tł. M. Przyszychowska: Grzegorz z Nyssy, Do tych, którzy odwlekają chrzest (Vox Patrum 33/60 (2013) 548-555).

Gregorius Nyssenus, De infantibus praemature abreptis (red. H. Hörner) (GNO 3/2; Leiden: Brill 1987); tł. M. Przyszychowska: Grzegorz z Nyssy, „O dzieciach przedwcześnie zmarłych”, Grzegorz z Nyssy, Bóg i zło. Pisma Bazylego Wielkiego, Grzegorza z Nyssy i Jana Chryzostoma (BOK = Biblioteka Ojców Kościoła 23, Kraków: Wydawnictwo M 2004) 64-91.

Gregorius Nyssenus, De mortuis non esse dolendum (red. G. Heil) (GNO 9; Leiden: Brill 1967) I, 28-68.

Gregorius Nyssenus, De opificio hominis (PG 44, 125-256); tł. M. Przyszychowska: Grzegorz z Nyssy, O stworzeniu człowieka (ŹMT 39, Kraków: Wydawnictwo WAM 2006).

Gregorius Nyssenus, De pauperibus amandis oratio I (De beneficientia) (PG 46, 453-469); tł. T. Sinko: Św. Grzegorz z Nyssy, „O miłości ku żebrakom: mowa I”, Św. Grzegorz z Nyssy, Wybór pism (Warszawa: Pax 1963) 166-178.

Gregorius Nyssenus, De professione christiana ad Harmonium (PG 46, 237-249); tł. J. Naumowicz: Św. Grzegorz z Nyssy, „Co znaczy być chrześcijaninem?”, Św. Grzegorz z Nyssy, O naśladowaniu Boga : pisma ascetyczne (BOK 15; Kraków: Wydawnictwo M 2001) 45-57.

Gregorius Nyssenus, De virginitate (red. M. Aubineau) (SCh 119, Paris: Cerf 1966).

Gregorius Nyssenus, De vita Moysis (red. J. Daniélou) (SCh 1bis; Paris: Cerf: 1987); tł. S. Kalinkowski: Grzegorz z Nyssy, Życie Mojżesza (ŹMT 50; Kraków: Wydawnictwo WAM 2009).

Gregorius Nyssenus, In Canticum Canticorum (red. H. Langerbeck) (GNO 6; Leiden: Brill 1960); tł. M. Przyszychowska: Grzegorz z Nyssy, Homilie do Pieśni nad Pieśniami (ŹMT 43; Kraków: Wydawnictwo WAM 2007).

Gregorius Nyssenus, In illud: Tunc et ipse Filius (red. F. Field) (GNO 3/2; Leiden: Brill 1987) 3-28; tł. M. Przyszychowska: Święty Grzegorz z Nyssy, „Na słowa: Wtedy także sam Syn podda się temu, który poddał Mu wszystko (1 Kor 15,28)”, Vox Patrum 38/69 (2018) 851-862.

Gregorius Nyssenus, In inscriptiones Psalmorum (red. J. McDonough) (GNO 5; Leiden: Brill 1962) 24-275; tł. M. Przyszychowska: Grzegorz z Nyssy, O tytułach psalmów (ŹMT 72; Kraków: Wydawnictwo WAM 2014.

Gregorius Nyssenus, In sextum psalmum (red. J. McDonough) (GNO 5; Leiden: Brill 1962) 187-193; tł. M. Przyszychowska: Święty Grzegorz z Nyssy, Na psalm szósty o ósmym dniu (Vox Patrum 36/65 (2016) 830-834).

Gregorius Nyssenus, Oratio catechetica magna (PG 45, 9-106); tł. W. Kania: Św. Grzegorz z Nyssy, „Wielka katecheza”, Grzegorz z Nyssy, Wybór pism (PSP 14; Warszawa: Akademia Teologii Katolickiej 1974) 128-184.

Gregorius Nyssenus, Refutatio confessionis Eunomii (red. W. Jaeger) (GNO 2; Leiden: Brill 1960) 312-410.

Hieronymus, Apologia adversus libros Rufini (red. P. Lardet) (Corpus Christianorum Series Latina 79; Turnhout: Brepols 1982); tł. S. Ryznar: Hieronim, Apologia przeciw Rufinowi (PSP 51; Warszawa 1989).

Maximus Confessor, Quaestiones, interrogationes et responsiones (red. J. H. Declerck) (CChrG10; Turnhout: Brepols 1982).

Origenes, Commentarii in Iohannem (red. C. Blanc) (SCh 120; Paris: Cerf 1966) I-V; (SCh 157; Paris: Cerf 1970) VI, X; (SCh 222; Paris: Cerf 1975) XIII; (SCh 290; Paris: Cerf 1982) XIX-XX; (SCh 385; Paris: Cerf 1992) XXVIII-XXXII; tł. S. Kalinkowski: Orygenes, Komentarz do Ewangelii według św. Jana (ŹMT 27, Kraków: Wydawnictwo WAM 2003).

Origenes, Contra Celsum (red. M. Borret) (SCh 132; Paris: Cerf 1967) I-II; (SCh 136; Paris: Cerf 1968) III-IV; (SCh 147; Paris: Cerf 1969) V-VI; (SCh 150; Paris: Cerf 1969) VII-VIII; Introduction et index (SCh 227; Paris: Cerf 1976); tł. S. Kalinkowski: Orygenes, Przeciw Celsusowi, wyd. 2 (Warszawa: ATK 1986).

Origenes, De principiis (red. H. Crouzel – M. Simonetti) (SCh 252-253; Paris: Cerf 1978) I-II; (SCh 268-269; Paris: Cerf 1980) III-IV; Compléments et index (SCh 312; Paris: Cerf 1984); tł. S. Kalinkowski: Orygenes, O zasadach (ŹMT 1; Kraków: Wydawnictwo WAM 1996).

Origenes, Homiliae in Iesu Nave (red. A. Jaubert) (SCh 71; Paris: Cerf 1960); tł. S. Kalinkowski: Orygenes, Homilie o Księdze Jozuego (PSP 34/2; Warszawa: ATK 1986) 3-137.

Orygenes, Korespondencja (komentarz i opr. H. Pietras) (ŹMT 6; Kraków: Wydawnictwo WAM 1997).

Photius, Bibliotheca (PG 103; 104, 9-430); tł. O. Jurewicz: Focjusz, Biblioteka (Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX 1986-1999) I-V.

Plato, „Theaetetus”, Platon, Oeuvres complètes (red. A. Diès) (Paris: Belles Lettres 1924) VIII/2; tł. W. Witwicki: Platon, „Teajtet”, Platon, Parmenides ; Teajtet (Kęty: Antyk 2002) 89-192.

Rufinus Aquilensis, De adulteratione librorum Origenis (red. M. Simonetti) (CChrL 20; Turnhout: Brepols 1961) 1-17; tł. S. Kalinkowski: Rufin z Akwilei, O sfałszowaniu pism Orygenesa (ŹMT 3; Kraków: Wydawnictwo WAM 1996) 107-117.


Alexandre, M., „Protologie et eschatologie chez Grégoire de Nysse”, Arché e Telos. La antropologia di Origene e di Gregorio di Nissa (red. U. Bianchi – H. Crouzel) (Milano: Università Cattolica del Sacro Cuore 1981) 122-169.

Azkoul, M., St. Gregory of Nyssa and the Tradition of the Fathers (Texts and Studies in Religion 63; Lewiston: Edwin Mellen Press 1995).

Balás, D.L., „Deification”, The Brill Dictionary of Gregory of Nyssa (red. L.F. Mateo-Seco – G. Maspero) (Vigiliae Christianae Supplements 99; Leiden – Boston, MA: Brill 2010) 210-213.

Balás, D.L., „The Unity of Human Nature in Basil’s and Gregory of Nyssa’s Polemics against Eunomius”, Studia Patristica 14 (1976) 275-281.

von Balthasar, H.U., Présence et pensée. Essai sur la philosophie religieuse de Grégoire de Nysse (Paris: Aubier 1947).

Chemiss, H.F., The Platonism of Gregory of Nyssa (Berkeley: University of California Press 1930).

Crouzel, H., „L’apocatastase chez Origène”, Origeniana Quarta (red. L. Lies) (Innsbruck: Tyrolia 1987) 282-290.

Crouzel, H., „A Letter from Origen to Friends in Alexandria”, The Heritage of the Early Church: Essays in Honor of George Vasilievich Florovsky (red. D. Neiman – M. Schatkin) (Roma: Pontificio Istituto Orientale 1973) 135-150.

Daniélou, J., „L’apocatastase chez saint Grégoire de Nysse”, Recherches de Science Religieuse 30 (1940) 328-347.

Daley, B.E., The Hope of the Early Church. A Handbook of Patristic Eschatology (Cambridge: Cambridge University Press 1991).

Daniélou, J., L’être et le temps chez Grégoire de Nysse (Leiden: Brill 1970). DOI:

Daniélou, J., Platonisme et théologie mystique. Essai sur la doctrine spirituelle de saint Grégoire de Nysse (Paris: Aubier 1944).

Daniélou, J., „La résurrection des corps chez Grégoire de Nysse”, Vigiliae Christianae 7 (1953) 154-170. DOI:

Duda, J., „Nadzieja zbawienia dla wszystkich? Studium wybranych pisarzy wczesnochrześcijańskich”, Studia Teologiczne 27 (2009) 187-201.

Eckmann, A., Przebóstwienie człowieka w pismach wczesnochrześcijańskich (Lublin: Towarzystwo Naukowe KUL 2003).

Gaïth, J., La conception de la liberté chez Grégoire de Nysse (Paris: Vrin 1953).

Gregorios, P.M., Cosmic Man, The Divine Presence, The Theology of St. Gregory of Nyssa (New York: Paragon House 1980).

Heine, R.E., Gregory of Nyssa’s Treatise on the Inscriptions of the Psalms (Oxford: Clarendon 1995).

Hryniewicz, W., Dramat nadziei zbawienia. Medytacje eschatologiczne (Warszawa: Verbinum 1996).

Hryniewicz, W., Nadzieja zbawienia dla wszystkich. Od eschatologii lęku do eschatologii nadziei (Warszawa: Verbinum 1989).

Hübner, R., Die Einheit des Leibes bei Gregor von Nyssa: Untersuchung zum Ursprung der „physischen” Erlösungslehre (Leiden: Brill 1974).

Karras, V.A., „Sex/Gender in Gregory of Nyssa’s Eschatology: Irrelevant or Non-Existent?”, Studia Patristica 41 (2006) 363-368.

Kelly, J.N.D., Początki doktryny chrześcijańskiej (tł. J. Mrukówna) (Warszawa: Pax 1988).

Kotkowska, E., Pomyśleć świat jako całość według św. Grzegorza z Nyssy (Poznań: Księgarnia Świętego Wojciecha 2003).

Leys, R., L’image de Dieu chez Grégoire de Nysse (Paris: Desclée De Brouwer 1951).

Ludlow, M., Universal Salvation: Eschatology in the Thought of Gregory of Nyssa and Karl Rahner (Oxford: Oxford University Press 2000). DOI:

Maspero G., „Apocatastasis”, The Brill Dictionary of Gregory of Nyssa (red. L.F. Mateo-Seco – G. Maspero) (Vigiliae Christianae Supplements 99; Leiden – Boston, MA: Brill 2010) 55-64.

Maspero G., „Lo schema dell’exitus-reditus e l’apocatastasi in Gregorio di Nissa”, Annales Theologici 18 (2004) 85-111.

Mateo-Seco, L.F., „Eschatology”, The Brill Dictionary of Gregory of Nyssa (red. L.F. Mateo-Seco – G. Maspero) (Vigiliae Christianae Supplements 99; Leiden – Boston, MA: Brill 2010) 274-288.

Mateo-Seco L., „Otherwordly purification”, The Brill Dictionary of Gregory of Nyssa (red. L.F. Mateo-Seco – G. Maspero) (Vigiliae Christianae Supplements 99; Leiden – Boston, MA: Brill 2010) 559-561. DOI:

Mateo-Seco, L.F., „La vida de Cristo en la Oratio catechetica magna”, Communio et sacramentum (red. J.R. Villar) (Pamplona: Universidad de Navarra 2003) 179-200.

Maturi, G., „'Apokat£stasij e ¢n£stasij in Gregorio di Nissa”, Studi e materiali di storia delle religioni 66 (2000) 227-241.

McClear, E.V., „The Fall of Man and Original Sin in the Theology of Gregory of Nyssa”, Theological Studies 9 (1948) 175-212. DOI:

Misiarczyk, L., „Apokatástasis zrealizowana, aktualna i przyszła w tradycji biblijnej i patrystycznej przed Orygenesem”, Śląskie Studia Historyczno-Teologiczne 36/2 (2003) 459-476.

Mosshammer, A.A., „Historical time and the apokatastasis according to Gregory of Nyssa”, Studia Patristica 27 (1991) 70-93.

Mosshammer, A.A., „Non-Being and Evil in Gregory of Nyssa”, Vigiliae Christianae 44 (1990) 136-167. DOI:

Nautin, P., Lettres et écrivains chrétiens des IIe et IIIe siècles (Paris: Cerf 1961).

Oprea Călin, P., Eschatology of Saint Gregory of Nyssa (Diss.; Sibiu: University of „Lucian Blaga”, Faculty of Theology of „Andrei Şaguna” 2010).

Pellegrino, M., „Il platonismo di S. Gregorio Nisseno nel dialogo Intorno all’anima e alla resurrezione”, Rivista di Filosofia Neo-Scolastica 30 (1938) 437-474.

Philips, A.J., The Eschatology of St. Gregory of Nyssa (Diss.; Oxford: Oxford University Press 1963).

Pietras, H., „Apokatástasis według Ojców Kościoła. Nadzieja nawrócenia czy powszechna amnestia?”, Collectanea Theologica 62/3 (1992) 21-41.

Przyszychowska, M., „Co dzieje się z dziećmi po śmierci? Teologiczne znaczenie traktatu O dzieciach przedwcześnie zmarłych Grzegorza z Nyssy”, Forum Teologiczne 5 (2004) 95-106.

Przyszychowska, M., „Grzegorz z Nyssy: Apokatastaza i wieczne potępienie”, Credo, Domine, adiuva incredulitatem meam. Księga jubileuszowa dedykowana ojcu profesorowi Jackowi Salijowi OP (red. J. Kupczak – C. Smuniewski) (Poznań: W drodze – Kraków: Kolegium Filozoficzno-Teologiczne Polskiej Prowincji Dominikanów 2017) 367-382.

M. Przyszychowska, „Wstęp”, Święty Grzegorz z Nyssy, Na psalm szósty o ósmym dniu, Vox Patrum 36/65 (2016) 819-830. DOI:

Przyszychowska M., „Wstęp”, Święty Grzegorz z Nyssy, Na słowa: Wtedy także sam Syn podda się temu, który poddał Mu wszystko (1 Kor 15,28), Vox Patrum 38/69 (2018) 837-851.

Przyszychowska, M., Wszyscy byliśmy w Adamie. Jedność ludzkości w Adamie w nauczaniu ojców Kościoła (Poznań: W drodze 2013).

Przyszychowska, M., „Zagadki nauki Grzegorza z Nyssy o apokatastazie”, Collectanea Theologica 74/4 (2004) 59-73.

Rahner, K. – Vorgrimler, H., Mały słownik teologiczny (tł. T. Mieszkowski – P. Pachciarek) (Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX 1987).

Ramelli, I., The Christian Doctrine of Apokatastasis: A Critical Assessment from the New Testament to Eriugena (Vigiliae Christianae Supplements 120; Leiden: Brill 2013). DOI:

Ramelli, I., „La dottrina dell’apocatastasi eredita origeniana nel pensiero escatologico del Nisseno”, Ramelli I., Gregorio di Nissa. Sull’ anima e la resurrezione (Milano: Bompiani 2008) 735-958.

Sachs, J., „Apocatastasis in Patristic Theology”, Theological Studies 54 (1993) 617-640. DOI:

Szczerba, W., A Bóg będzie wszystkim we wszystkim… Apokatastaza Grzegorza z Nyssy. Tło, źródła, kształt koncepcji (Kraków: Wydawnictwo WAM 2008).

Szczerba, W., „Apokatastaza po Orygenesie – casus Grzegorza z Nyssy”, Analiza i Egzystencja 3 (2006) 175-195.

Szczerba, W., Koncepcja wiecznego powrotu w myśli wczesnochrześcijańskiej (Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego 2001).

Szczerba, W., „Podwójne stworzenie a soteriologia Grzegorza z Nyssy”, Poznańskie Studia Teologiczne 22 (2008) 91-101. DOI:

Szczerba, W., „Problem przebóstwienia na tle apofatycznej teologii Grzegorza z Nyssy”, Filozofia Religii 5 (2009) 283-299.

Taranto, S., „Tra filosofia e fede: una proposta per una ermeneutica dell’escatologia di Gregorio Nisseno”, Annali di Storia dell’Esegesi 17 (2002) 557-582.

Tsirpanlis, C.N., „The concept of Universal Salvation in Saint Gregory of Nyssa”, Studia Patristica 17/3 (1982) 1131-1144.

Wyrąbkiewicz, A., „Mistyczna teoria odkupienia w pismach św. Grzegorza z Nyssy”, Biblica et Patristica Thoruniensia 7/3 (2014) 125-143. DOI:

Wyrąbkiewicz, A., „Nauka o przebóstwieniu człowieka w świetle Wielkiej mowy katechetycznej Grzegorza z Nyssy”, Biblica et Patristica Thoruniensia 6 (2013) 239-248. DOI:

Zachhuber, J., Human Nature in Gregory of Nyssa. Philosophical Background and the Theological Significance (Leiden: Brill 2000). DOI:

Zemp, P., Die Grundlagen heilsgeschichtlichen Denkens bei Gregor von Nyssa (München: Hüber 1970).


Szram, M. (2019). Concept of Penalty and Hypothesis of Apocatastasis in the Eschatology of Gregory of Nyssa. Verbum Vitae, 36, 183–215.

Mariusz Szram
John Paul II Catholic University of Lublin

Ks. Mariusz Szram, prezbiter archidiecezji warmińskiej, profesor nauk teologicznych, kierownik Katedry Patrologii Greckiej i Łacińskiej w Instytucie Historii Kościoła i Patrologii na Wydziale Teologii KUL, wykładowca patrologii i języków klasycznych, specjalista w zakresie teologii patrystycznej. Najważniejsze ostatnie monografie książkowe: Ciało zmartwychwstałe w myśli patrystycznej przełomu II i III wieku (Lublin: Wydawnictwo KUL 2010), Cnota pokory w nauczaniu greckich Ojców Kościoła IV wieku (Lublin: Wydawnictwo KUL 2014).


The author(s) grant (s) to the Licensee a non-exclusive and royalty-free license in accordance with the provisions of the Appendix: LICENSE TO USE THE WORK