Two gothic reliquary crosses from the church of St James in Toruń in the Diocesan Museum in Toruń in the light of the latest research
Juliusz Raczkowski
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu , Polandhttps://orcid.org/0000-0003-3081-8615
Monika Jakubek-Raczkowska
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu , Polandhttps://orcid.org/0000-0002-7262-8468
Abstract
In a small collection of medieval goldsmith works preserved from the heritage of Toruń and the Teutonic Order in Prussia, two large reliquary crosses, originally intended for particles of the Holy Cross, stored in the Diocesan Museum in Toruń and previously in Pelplin, attract particular attention. These are items made of gilded silver, encrusted and engraved; both are associated in literature with the Church of St James in Toruń, where they have been located since the 19th century. The authors examine both in detail, pointing out their structural complexity, analysing their form and ornamentation, as well as materials (the analysis used XRF testing to determine the elemental composition of metal alloys) and workmanship techniques. They point to the historical diversity of the structure of both items, in which multiple transformations are evident, e.g. stylistic remake, changes in function, repairs and others. Neither of them was originally located in the Church of St James, where no relic of the Holy Cross were recorded in the Middle Ages. The smaller object (inv. no MDT-Z-51) may have come from the Cistercian Benedictine nuns (who had this relic in the Church of the Holy Cross) and may have been transferred to St James's Church with them after the reform. In its present form, it integrates parts of three different 15th-century objects, at least one of which was added in the 20th century. The larger of the crosses (inv. no MDT-Z-55), an exceptionally elaborate piece is possibly the crux argentea deaurata known from Dominican sources in Toruń. Its main part, most likely of Rhenish artistic origin, dates back to the end of the 14th entury; the 17th century-base, most likely added by the Dominicans, is the work of a local workshop owned by Albrecht I Weimmer. It most likely reached the Church of St James after 1834.
Keywords:
sacred art, goldsmithing, Gothic, Prussia, monasteries, reliquary cross, relics, integrity, Diocesan Museum in ToruńReferences
Źródła archiwalne
Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej w Toruniu (AADDT)
sygn. GQ026, Księga bractwa Bożego Ciała, Toruń.
Archiwum Diecezjalne w Pelplinie (ADP)
Monast. Tor.-dom.
Opracowania
Ars sacra. Dawna sztuka diecezji chełmińskiej. Katalog wystawy, red. M. Woźniak, Toruń 1993.
Bochnak Adam, Pagaczewski Julian, Polskie rzemiosło artystyczne wieków średnich, Kraków 1959.
Inwentarz z 1785 roku wymienia „Krzyż cały srebrny otwierany z P. Jezusem z promieniami i 4 Ewangelistami w końcach, z Relikwiami So Ojca, S. Katarzyny Seneńskiey i So Walętego” oraz „Krzyż srebrny z postumentem miedzianym i Relikwią Drzewa Krzyża So”, cyt. za: W. Szołdrski, Z dziejów dominikanów toruńskich, „Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu”, 8 (1829-1931) s. 73 i 74.
Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian, Złotnictwo toruńskie. Studium o wyrobach cechu toruńskiego od wieku XIV do 1832 roku, Warszawa 1988.
Ciecholewski Roman, Skarby Pelplina, wyd. 2, Pelplin 2008.
Ciesielska Karola, Inwentarze kościoła św. Mikołaja i klasztoru dominikanów w Toruniu z lat 1817 i 1831, „Zapiski Historyczne”, 48 (1983) s. 188-199. Der Essener Domschatz, Hg. B. F alk, Essen 2008.
Dioecesis nostrae patroni: wydawnictwo jubileuszowe z okazji trzydziestej rocznicy erygowania Diecezji Toruńskiej, red. J. Raczkowski, Toruń 2022.
Dziedzictwo Torunia i ziemi chełmińskiej – odkrycia i reinterpretacje, red. M. Jakubek- -Raczkowska, Toruń 2021.
Fritz Johann Michael, Goldschmiedekunst der Gotik in Mitteleuropa, München 1982.
Grabowska-Lysenko Alicja, Do rozmnożenia chwaley Pańskiey y czczci SS. Iego. O niektórych relikwiarzach z toruńskiego kościoła św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty, związanych z nimi ołtarzach i ich znaczeniu dla dziedzictwa regionu – na marginesie niedawnego odkrycia zbioru relikwii w toruńskiej katedrze, w: Dziedzictwo Torunia i ziemi chełmińskiej – odkrycia i reinterpretacje, red. M. Jakubek-Raczkowska, Toruń 2021, s. 159-206.
Heise Johannes, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Thorn, Danzig 1889.
Jakubek-Raczkowska Monika, „Qui flexis genibus devote oraverint...”. O praktykach odpustowych
w średniowiecznym Toruniu, w: Kościół w miastach południowego pobrzeża Bałtyku i obszarów sąsiednich (XIII-XVI w.), red. A. Girsztowt-Biskup, M. Sumowski, Toruń 2025 (w druku).
Jakubek-Raczkowska Monika, Tak zwane cyborium z kościoła pw. św. Jakuba w Toruniu. Uwagi na temat integralności zabytku, w: Dziedzictwo Torunia i ziemi chełmińskiej – odkrycia i reinterpretacje, red. M. Jakubek-Raczkowska, Toruń 2021, s. 135-145.
Klejnot w koronie Rzeczpospolitej. Sztuka zdobnicza Prus Królewskich, t. 2, Katalog, red. Cz. Betlejewska, Gdańsk 2006.
Krupska Katarzyna, Nowożytne złotnictwo wotywne na Ziemi Chełmińskiej, [kps pracy doktorskiej, Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu], Toruń 2015.
Krupska Katarzyna, Łyczak Bartłomiej, Kontrakty między ks. Janem Ewertowskim a toruńskim złotnikiem Jacobem Weintraubem na wykonanie sreber do kościoła św. Tomasza Apostoła w Nowym Mieście Lubawskim z lat 1711-1728, „Biuletyn Historii Sztuki”, 79 (2017) nr 1, s. 131-156.
Myszka Łukasz, Dominikanie w Toruniu od XVI do XIX w. Katolicki zakon w protestanckim mieście, Kraków 2015.
Oprawy gotyckie XIII-XVI wieku ze zbiorów toruńskich / Gothic book bindings from the 13th –16th centuries in Toruń collections, red. A. Wagner, Toruń 2024.
Piotrowska Paulina, Raczkowski Juliusz, Aplikacje złotnicze obrazu św. Rozalii, bł. Juty i bł. Doroty z Mątowów, w: Dioecesis nostrae patroni: wydawnictwo jubileuszowe z okazji trzydziestej rocznicy erygowania Diecezji Toruńskiej, red. J. Raczkowski, Toruń 2022, s. 314-319.
Piotrowska-Górzkowska Paulina, Nowożytne srebrne aplikacje z toruńskiego ośrodka złotniczego, [kps pracy doktorskiej, Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu], Toruń 2024.
Pofranciszkański kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu. Architektura – wystrój – wyposażenia w świetle najnowszych badań, red. M. Jakubek- -Raczkowska, J. Raczkowski, Toruń 2023.
Raczkowski Juliusz, Bucław Katarzyna, Obraz św. Rozalii i Patronek Pruskich w kościele św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Toruniu i jego złotnicze aplikacje w świetle badań historycznych i zabytkoznawczych, w: Dioecesis nostrae patroni: wydawnictwo jubileuszowe z okazji trzydziestej rocznicy erygowania Diecezji Toruńskiej, red. J. Raczkowski, Toruń 2022, s. 262-302.
Rozynkowski Waldemar, Omnes Sancti et Sanctae Dei. Studium nad kultem świętych w diecezjach pruskich państwa zakonu krzyżackiego, Malbork 2006.
Schock-Werner Barbara, Lauer Rolf, Becks Leonie, Die Schatzkammer des Kölner Domes, Köln 2000.
Szczepkowska-Naliwajek Kinga, Złotnictwo gotyckie Pomorza Gdańskiego, Ziemi Chełmińskiej i Warmii, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1987.
Szołdrski Władysław, Z dziejów dominikanów toruńskich, „Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu”, 8 (1829-1931) s. 43-86.
Tylicki Jacek, Bröllmannowie: złotnicy toruńscy przełomu XVII i XVIII w. (część I), „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo”, 16 (1992) s. 91-128.
Tylicki Jacek, Bröllmannowie: złotnicy toruńscy przełomu XVII i XVIII w. (część II), „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo”, 19 (1993) s. 55-100.
Urkundenbuch des Bisthums Kulm, t. 1, Das Bisthum Culm unter dem deutschen Orden 1243-1466, Bd. C.P. Woelky, Danzig 1885.
Woźniak Michał, Sztuka złotnicza w Toruniu, w: Klejnot w koronie Rzeczypospolitej: sztuka zdobnicza Prus Królewskich, t. 2, Katalog, red. Cz. Betlejewska, Gdańsk 2006, s. 59-71.
Woźniak Michał, Sztuka złotników toruńskich okresu manieryzmu i baroku, Toruń- -Warszawa 1987.
Woźniak Michał, Złotnictwo toruńskie XVII w., w: Królewskie miasto: trzy stulecia przemian kultury artystycznej Torunia 1454-1793: katalog, red. M. Kurkowski, Toruń 2021, s. 81-92.
Woźniak Michał F., Kielich Albrechta I Weimmera z ok. 1600 roku w kościele pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu (naczynia i sprzęty liturgiczne roboty złotniczej w kościołach Torunia, cz. 2), w: Pofranciszkański kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu. Architektura – wystrój – wyposażenia w świetle najnowszych badań, red. M. Jakubek-Raczkowska, J. Raczkowski, Toruń 2023, s. 485-519.
Woźniak Michał F., Kielichy w kościele pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu przeniesione z kościoła św. Wawrzyńca (naczynia i sprzęty liturgiczne roboty złotniczej w kościołach Torunia, cz. 1), w: Pofranciszkański kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu. Architektura – wystrój – wyposażenia w świetle najnowszych badań, red. M. Jakubek-Raczkowska, J. Raczkowski, Toruń 2023, s. 435-483.
Woźniak Michał F., Zabytki złotnictwa związane z biskupem chełmińskim Mikołajem Crapitzem, w: Studia nad dziedzictwem artystycznym Torunia i ziemi chełmińskiej w czasach Mikołaja Kopernika, red. M. Jakubek-Raczkowska, J. Raczkowski, Toruń 2023, s. 131-181.
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu https://orcid.org/0000-0002-7262-8468
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
