Dwa gotyckie krzyże relikwiarzowe z kościoła św. Jakuba w Toruniu w Muzeum Diecezjalnym w Toruniu w świetle najnowszych badań
Juliusz Raczkowski
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu , Polskahttps://orcid.org/0000-0003-3081-8615
Monika Jakubek-Raczkowska
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu , Polskahttps://orcid.org/0000-0002-7262-8468
Abstrakt
W niedużym zespole średniowiecznego złotnictwa, zachowanym z dziedzictwa Torunia i państwa zakonnego w Prusach, uwagę zwracają dwa sporych rozmiarów krzyże relikwiarzowe, przeznaczone pierwotnie dla partykuł drzewa Krzyża św., przechowywane w Muzeum Diecezjalnym w Toruniu a wcześniej w Pelplinie. Są to dzieła ze złoconego srebra, inkrustowane i grawerowane; oba w literaturze wiązane są z kościołem św. Jakuba w Toruniu, gdzie znajdowały się od XIX w. Autorzy dokonują rozwarstwienia obu zabytków, wskazując na ich strukturalną złożoność, analizują ich formę i zdobienia, materiał (w analizie wykorzystano badania składu pierwiastkowego stopów metali z zastosowaniem XRF) i technikę wykonania. Wskazują na zróżnicowanie historyczne struktury obu dzieł, w które czytelne są wielokrotne przekształcenia, jak aktualizacja stylowa, zmiana funkcji, naprawy i inne. Żadne z nich nie znajdowało się pierwotnie w kościele św. Jakuba, w którym w średniowieczu odnotowane relikwie drzewa Krzyża św. Mniejszy obiekt (nr inw. MDT-Z-51) może pochodzić od cysterek-benedyktynek (które w kościele św. Krzyża miały tę relikwię) i być może wraz z nimi po reformie trafił do kościoła św. Jakuba. W obecnej formie integruje części trzech różnych XV-wiecznych przedmiotów, z których przynajmniej stopa została dodana dopiero w XX wieku. Większy z krzyży (nr inw. MDT-Z-55), niezwykle kunsztownej roboty, to być może znany z toruńskich źródeł dominikańskich Crux argentea deaurata. Jego główna część, najprawdopodobniej nadreńskiej proweniencji artystycznej, pochodzi z końca XIV wieku; XVII-wieczna stopa, dodana najpewniej przez dominikanów, to dzieło miejscowe z warsztatu Albrechta I Weimmera. Do kościoła św. Jakuba trafiła najpewniej po 1834 r. (kasaty pruskie).
Słowa kluczowe:
sztuka sakralna, złotnictwo, gotyk, Prusy, klasztory, krzyż relikwiarzowy, relautentyczność/integralność zabytków, relikwie, Muzeum Diecezjalne w ToruniuBibliografia
Źródła archiwalne
Archiwum Akt Dawnych Diecezji Toruńskiej w Toruniu (AADDT)
sygn. GQ026, Księga bractwa Bożego Ciała, Toruń.
Archiwum Diecezjalne w Pelplinie (ADP)
Monast. Tor.-dom.
Opracowania
Ars sacra. Dawna sztuka diecezji chełmińskiej. Katalog wystawy, red. M. Woźniak, Toruń 1993.
Bochnak Adam, Pagaczewski Julian, Polskie rzemiosło artystyczne wieków średnich, Kraków 1959.
Inwentarz z 1785 roku wymienia „Krzyż cały srebrny otwierany z P. Jezusem z promieniami i 4 Ewangelistami w końcach, z Relikwiami So Ojca, S. Katarzyny Seneńskiey i So Walętego” oraz „Krzyż srebrny z postumentem miedzianym i Relikwią Drzewa Krzyża So”, cyt. za: W. Szołdrski, Z dziejów dominikanów toruńskich, „Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu”, 8 (1829-1931) s. 73 i 74.
Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian, Złotnictwo toruńskie. Studium o wyrobach cechu toruńskiego od wieku XIV do 1832 roku, Warszawa 1988.
Ciecholewski Roman, Skarby Pelplina, wyd. 2, Pelplin 2008.
Ciesielska Karola, Inwentarze kościoła św. Mikołaja i klasztoru dominikanów w Toruniu z lat 1817 i 1831, „Zapiski Historyczne”, 48 (1983) s. 188-199. Der Essener Domschatz, Hg. B. F alk, Essen 2008.
Dioecesis nostrae patroni: wydawnictwo jubileuszowe z okazji trzydziestej rocznicy erygowania Diecezji Toruńskiej, red. J. Raczkowski, Toruń 2022.
Dziedzictwo Torunia i ziemi chełmińskiej – odkrycia i reinterpretacje, red. M. Jakubek- -Raczkowska, Toruń 2021.
Fritz Johann Michael, Goldschmiedekunst der Gotik in Mitteleuropa, München 1982.
Grabowska-Lysenko Alicja, Do rozmnożenia chwaley Pańskiey y czczci SS. Iego. O niektórych relikwiarzach z toruńskiego kościoła św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty, związanych z nimi ołtarzach i ich znaczeniu dla dziedzictwa regionu – na marginesie niedawnego odkrycia zbioru relikwii w toruńskiej katedrze, w: Dziedzictwo Torunia i ziemi chełmińskiej – odkrycia i reinterpretacje, red. M. Jakubek-Raczkowska, Toruń 2021, s. 159-206.
Heise Johannes, Die Bau- und Kunstdenkmäler des Kreises Thorn, Danzig 1889.
Jakubek-Raczkowska Monika, „Qui flexis genibus devote oraverint...”. O praktykach odpustowych
w średniowiecznym Toruniu, w: Kościół w miastach południowego pobrzeża Bałtyku i obszarów sąsiednich (XIII-XVI w.), red. A. Girsztowt-Biskup, M. Sumowski, Toruń 2025 (w druku).
Jakubek-Raczkowska Monika, Tak zwane cyborium z kościoła pw. św. Jakuba w Toruniu. Uwagi na temat integralności zabytku, w: Dziedzictwo Torunia i ziemi chełmińskiej – odkrycia i reinterpretacje, red. M. Jakubek-Raczkowska, Toruń 2021, s. 135-145.
Klejnot w koronie Rzeczpospolitej. Sztuka zdobnicza Prus Królewskich, t. 2, Katalog, red. Cz. Betlejewska, Gdańsk 2006.
Krupska Katarzyna, Nowożytne złotnictwo wotywne na Ziemi Chełmińskiej, [kps pracy doktorskiej, Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu], Toruń 2015.
Krupska Katarzyna, Łyczak Bartłomiej, Kontrakty między ks. Janem Ewertowskim a toruńskim złotnikiem Jacobem Weintraubem na wykonanie sreber do kościoła św. Tomasza Apostoła w Nowym Mieście Lubawskim z lat 1711-1728, „Biuletyn Historii Sztuki”, 79 (2017) nr 1, s. 131-156.
Myszka Łukasz, Dominikanie w Toruniu od XVI do XIX w. Katolicki zakon w protestanckim mieście, Kraków 2015.
Oprawy gotyckie XIII-XVI wieku ze zbiorów toruńskich / Gothic book bindings from the 13th –16th centuries in Toruń collections, red. A. Wagner, Toruń 2024.
Piotrowska Paulina, Raczkowski Juliusz, Aplikacje złotnicze obrazu św. Rozalii, bł. Juty i bł. Doroty z Mątowów, w: Dioecesis nostrae patroni: wydawnictwo jubileuszowe z okazji trzydziestej rocznicy erygowania Diecezji Toruńskiej, red. J. Raczkowski, Toruń 2022, s. 314-319.
Piotrowska-Górzkowska Paulina, Nowożytne srebrne aplikacje z toruńskiego ośrodka złotniczego, [kps pracy doktorskiej, Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu], Toruń 2024.
Pofranciszkański kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu. Architektura – wystrój – wyposażenia w świetle najnowszych badań, red. M. Jakubek- -Raczkowska, J. Raczkowski, Toruń 2023.
Raczkowski Juliusz, Bucław Katarzyna, Obraz św. Rozalii i Patronek Pruskich w kościele św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Toruniu i jego złotnicze aplikacje w świetle badań historycznych i zabytkoznawczych, w: Dioecesis nostrae patroni: wydawnictwo jubileuszowe z okazji trzydziestej rocznicy erygowania Diecezji Toruńskiej, red. J. Raczkowski, Toruń 2022, s. 262-302.
Rozynkowski Waldemar, Omnes Sancti et Sanctae Dei. Studium nad kultem świętych w diecezjach pruskich państwa zakonu krzyżackiego, Malbork 2006.
Schock-Werner Barbara, Lauer Rolf, Becks Leonie, Die Schatzkammer des Kölner Domes, Köln 2000.
Szczepkowska-Naliwajek Kinga, Złotnictwo gotyckie Pomorza Gdańskiego, Ziemi Chełmińskiej i Warmii, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1987.
Szołdrski Władysław, Z dziejów dominikanów toruńskich, „Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu”, 8 (1829-1931) s. 43-86.
Tylicki Jacek, Bröllmannowie: złotnicy toruńscy przełomu XVII i XVIII w. (część I), „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo”, 16 (1992) s. 91-128.
Tylicki Jacek, Bröllmannowie: złotnicy toruńscy przełomu XVII i XVIII w. (część II), „Acta Universitatis Nicolai Copernici. Zabytkoznawstwo i Konserwatorstwo”, 19 (1993) s. 55-100.
Urkundenbuch des Bisthums Kulm, t. 1, Das Bisthum Culm unter dem deutschen Orden 1243-1466, Bd. C.P. Woelky, Danzig 1885.
Woźniak Michał, Sztuka złotnicza w Toruniu, w: Klejnot w koronie Rzeczypospolitej: sztuka zdobnicza Prus Królewskich, t. 2, Katalog, red. Cz. Betlejewska, Gdańsk 2006, s. 59-71.
Woźniak Michał, Sztuka złotników toruńskich okresu manieryzmu i baroku, Toruń- -Warszawa 1987.
Woźniak Michał, Złotnictwo toruńskie XVII w., w: Królewskie miasto: trzy stulecia przemian kultury artystycznej Torunia 1454-1793: katalog, red. M. Kurkowski, Toruń 2021, s. 81-92.
Woźniak Michał F., Kielich Albrechta I Weimmera z ok. 1600 roku w kościele pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu (naczynia i sprzęty liturgiczne roboty złotniczej w kościołach Torunia, cz. 2), w: Pofranciszkański kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu. Architektura – wystrój – wyposażenia w świetle najnowszych badań, red. M. Jakubek-Raczkowska, J. Raczkowski, Toruń 2023, s. 485-519.
Woźniak Michał F., Kielichy w kościele pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu przeniesione z kościoła św. Wawrzyńca (naczynia i sprzęty liturgiczne roboty złotniczej w kościołach Torunia, cz. 1), w: Pofranciszkański kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Toruniu. Architektura – wystrój – wyposażenia w świetle najnowszych badań, red. M. Jakubek-Raczkowska, J. Raczkowski, Toruń 2023, s. 435-483.
Woźniak Michał F., Zabytki złotnictwa związane z biskupem chełmińskim Mikołajem Crapitzem, w: Studia nad dziedzictwem artystycznym Torunia i ziemi chełmińskiej w czasach Mikołaja Kopernika, red. M. Jakubek-Raczkowska, J. Raczkowski, Toruń 2023, s. 131-181.
Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu https://orcid.org/0000-0002-7262-8468
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
