Losses of archives of the diocese of Kielce in the years 1939-1945
Andrzej Kwaśniewski
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II. Ośrodek Archiwów , Polandhttps://orcid.org/0000-0001-7174-2122
Abstract
The losses of the Kielce dioceses archives during World War II were estimated on the basis of archival sources that were critically examined and supplemented with data from the literature. The Diocesan Curia in Kielce lost the files of 576 priests, comprising 192 fascicles, which were burned. Most of the files destroyed were 20-th century files of living priests. The loss of personnel at the Diocesan Archives in Kielce was the death of Fr. Franciszek Mazurek, who was deported and killed in a German concentration camp, and who was the first organizer of the newly created institution. After his death, under pressure from the occupation authorities, the resources of the Diocesan Archives in Kielce were also transported from the curia to the monastery in Karczówka in Kielce. The losses of parish archives consisted of a collection of registry books and other records, referred to in sources as "parish records", which in practice were non-registry records. The greatest losses in the parish archives in the dioceses occurred in parishes that were directly affected by the war. In the parishes of Szydłów, Stopnica, Oleśnica, Pacanów, Lisów and Skalbmierz, ancient Polish, 19-th century, and contemporary records were destroyed. These parishes lost a number of non-registry sources dating back to the ancient Polish era. Among those mentioned, the parish of Pacanów was distinguished by its exceptionally rich collection of non-metric sources from the 17th, 18th and 19th centuries. The records of the parish of Kargów were completely destroyed. However, this parish did not have any ancient Polish metric records before the destruction. In the parish of Tuczępy, ancient Polish records were lost; 19-th century records have been preserved, but they are incomplete. In the parishes of Świniary, Zborówek and Potok, non-metric parish records were lost, while mteric records from ancient Polish times survived, albeit incomplete. Smaller losses, incompletness, and dispersion of resources affected the parishes of Koniecpol, Goleniowy, Kurzelów and Chęciny. Today, the resourcces of these institutions are located in parish archives, diocesan archives, state institutions, and probably in private hands. Ancient Polish records from Koniecpol, Goleniów and Kurzelów have been partially preserved thanks to the activities of state institutions. Currently, the registry books from Kurzelów in the Józef Piłsudzki Provincial and Municipal Public Library in Łódź, and the registry books from Goleniów in the State Archives in Częstochowa. Smaller losses concerning office files that did not have archival status at the time concern the parishes of Proszowice, Bodzentyn, Daleszyce, Słupia near Jędrzejów, Rokitno, Chrząstów, Kluczewsko, Krasocin, Szczekociny, Obiechców, Wodzisław, Małogosz, Jurków, Kielce - the parish of the Immaculate Heart of the Mother of God, Białogon, Masłów, Suków, Gnojno, Chrząstów, Kluczewsko, Rokitno, Brzeziny, Masłów, Krasoin, Białogon and others. The fate of the war led to the loss of archives destroyed in military operations and in the chaos of the Soviet army's passage. In an alternative outcome of the war, the Kielce archives faced the threat of German looting.
Keywords:
World War II, Diocese of Kielce, archives, registry books, parish archives, Diocesan Archives in KielceReferences
Źródła
Archiwum Akt Nowych (AAN)
Regierungs des GG 1939-1945, nr zespołu 111
Verzeichnis der Stanesämter Pfarr- und Metrikalämter, District Radom, sygn. 453, https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/5341131 (dostęp: 13.11.2025).
[Wykazy ksiąg stanu cywilnego], sygn. 465, https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/5341143 (dostęp: 13.11.2025).
Wykaz ewangelickich ksiąg stanu cywilnego z Dystryktu Radom przechowywanych w Archiwum Państwowym w Krakowie (1942), sygn. 456, https://www.szukajwarchiwach. gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/5341134 (dostęp: 13.11.2025).
Archiwum Diecezjalne w Kielcach (ADK)
Katalog ksiąg metrykalnych, bez sygn.
Kuria Diecezjalna w Kielcach (KDK)
Ankieta w sprawie szkód wojennych w latach 1939-1945, sygn. OD-11/6.
Archiwum i biblioteka diecezjalna (1939-1960), sygn. OM-1/1.
Kwestionariusz archiwalny poszczególnych parafii za rok 1940 (1940-1941), sygn. OD- 11/3.
Sprawozdania o szkodach wojennych w latach 1944–1945, sygn. OD-11/5.
Sprawozdania parafii o stratach i zniszczeniach wojennych w czasie II wojny światowej 15.01.1946-12.03.1947, sygn. OE-4/29.
Archiwum Państwowe w Kielcach (APK)
Pogorzelska Iwona, Wstęp do inwentarza zespołu akt: Księga metrykalna parafii rzymskokatolickiej Goleniowy, bez sygn.
Wirska Elżbieta, Informacja o zespole akt „Zbiór szczątków zespołów organizacji kościelnych w Kielcach”, bez sygn.
Archiwum prywatne ks. Andrzeja Kwaśniewskiego (APAK)
Notatka na temat przekazania księgi metrykalnej Parafii w Goleniowach do Archiwum Państwowego w Częstochowie, bez sygn.
Notatka na temat wywiezienia historycznych zbiorów bibliotecznych z Koniecpola, bez sygn.
Biblioteka prywatna ks. Andrzeja Kwaśniewskiego
Wróbel Tomasz, Archiwum Diecezjalne w Kielcach. Rys historyczny, bez sygn.
Opracowania
Dudała Halina, Ginące archiwa, w: Archiwa. Zwierciadła czasu, skarbnice pamięci. Pamiętnik VIII Powszechnego Zjazdu Archiwistów Polskich Łódź, 7-9 września 2022 roku, t. 2, red. P. Gut, W. Nowosad, P. Pietrzyk, Warszawa 2024, s. 167-178.
Dziedzic Leszek, Ks. Józef Ćwikliński (1817-1894), „Studia Muzealno-Historyczne”, 9 (2017) s. 166-171.
Gryz Ryszard, Zniszczenia świątyń katolickich w Polsce pod okupacją niemiecką, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, (2007) nr 3, s. 31-45.
Guldon Zenon, Księgi metrykalne z XVI-XVII wieku w Archiwach Diecezjalnych w Kielcach i Sandomierzu, w: Dzieje Kielecczyzny w historiografii Polski Ludowej. Baza źródłowa, red. Z. Guldon, M.B. Markowski, cz. 1, Kielce 1987, s. 76-94.
Hamryszczak Artur, Ochrona kościelnych dóbr kultury na przykładzie klasztoru norbertanek w Imbramowicach, w: Między teorią a praktyką. Ochrona w małych bibliotekach i archiwach, red. A. Czajka, R. Lis, Cieszyn 2010, s. 337-375.
Hamryszczak Artur, Prace Ośrodka Archiwów Bibliotek i Muzeów Kościelnych w zakresie
dokumentowania zbiorów bibliotek klasztornych, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 99 (2013) s. 19-28.
Hapak Emil, Straty w obiektach sakralnych dekanatu staszowskiego, w: Straty w obiektach sakralnych diecezji sandomierskiej w czasie II wojny światowej, red. P. Tylec, Kielce 2024, s. 441-510.
Inwentarz rękopisów Archiwum Kapituły Kolegiackiej i Katedralnej w Sandomierzu XIII-XX wieku, oprac. F. Kiryk, Sandomierz 2010.
Katalog duchowieństwa i parafii diecezji kieleckiej, red. J. Kaczmarek i in. Kielce 1999.
Katalog mikrofilmów Ośrodka Archiwów, Bibliotek i Muzeów Kościelnych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, red. M. Dębowska, Kraków 2017.
Karkocha Małgorzata, Straty materialne Kościoła katolickiego na terenie diecezji kieleckiej w czasie II wojny światowej, „Przegląd Nauk Historycznych”, 14 (2015) nr 1, s. 79-105. (Crossref)
Kosik Eugeniusz, Ludność Małogoszcza w latach 1662-1686 w świetle ksiąg metrykalnych, „Studia Kieleckie”, 2 (1974) s. 61-72.
Kwaśniewski Andrzej, Fotografie w Archiwum Diecezjalnym w Kielcach, „Archiwa,
Biblioteki i Muzea Kościelne”, 117 (2021) (specjalny) s. 197–213. (Crossref)
Lehr Stefan, Pewna zapomniana „akcja na wschodzie”. Niemieccy archiwiści w Generalnym Gubernatorstwie i Komisariacie Rzeszy Ukraina, Warszawa 2014.
Librowski Stanisław, Ankieta strat wojennych (1939-1945) diecezji włocławskiej, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 36 (1978) s. 387-404. (Crossref)
Marczewski Jarosław Roman, Archiwum Archidiecezjalne Lubelskie. Dzieje, zasób,
inwentarz, Lublin 2015.
Mazur Hubert, Akta instytucji wyznaniowych Kościoła rzymskokatolickiego w Archiwum Państwowym w Kielcach, „Archeion”, 114 (2013) s. 205-220.
Mazur Hubert, Staropolskie księgi metrykalne w zasobie Archiwum Państwowego w Kielcach, „Świętokrzyskie Studia Archiwalno-Historyczne”, 2 (2013) s. 25-34.
Mazur Hubert, Źródła do dziejów chęcińskich kościołów w zasobie Archiwum Państwowego w Kielcach, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 93 (2010) s. 111-151. (Crossref)
Mazur Hubert, Źródła do dziejów kieleckich kościołów w zasobie Archiwum Państwowego w Kielcach, „Studia Muzealno-Historyczne”, 6 (2014) s. 139-157.
Navarra Franciszek Petroniusz, Monografia kościołów diecezyi kieleckiej, t. 2, Warszawa 1911.
Nowakowski Wawrzyniec, Opis Kościoła Cudownego Pana Jezusa w Pacanowie w diecezji kieleckiej z dodaniem cudów, nabożeństw i modlitw odpustowych, Warszawa 1904.
Okamfer Stanisław, Kościelne dzieje parafii Koniecpol od czasów powstania parafii do roku 1818, do druku przygotował J. Żmudziński, Koniecpol-Poznań 1993.
Olczak Stanisław, Olszewski Daniel, Parafia Skalbmierz. Zarys dziejów, Kielce 2000.
Olszewski Daniel, Mazurek Franciszek, w: Słownik polskich teologów katolickich, t. 6, red. L. Grzebień, Warszawa 1983, s. 440-441.
Randt Erich, Die Archive des Generalgouvernements, „Die Burg”, 2 (1941) Hg. 2, s. 51- 91.
Stępień Robert, Pokasacyjne losy i obecny stan zachowania archiwaliów klasztoru benedyktynów z Sieciechowa, „Res Historica”, 45 (2018) s. 131-153. (Crossref)
Wiśniewski Jan, Dekanat iłżecki, Radom 1909-1911.
Wiśniewski Jan, Dekanat miechowski, Radom 1917.
Wiśniewski Jan, Dekanat opatowski, Radom 1907.
Wiśniewski Jan, Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Jędrzejowskiem, Mariówka 1930.
Wiśniewski Jan, Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Pińczowskiem, Skalbmierskiem i Wiślickiem, Mariówka 1927.
Wiśniewski Jan, Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Stopnickiem, Mariówka 1929.
Wiśniewski Jan, Historyczny opis kościołów, zabytków i pamiątek w powiecie włoszczowskim, b.m.w. 1932.
Wodziński Andrzej, Kurzelowskie księgi metrykalne (lata 1697-1810) odnalezione w zasobach łódzkiej Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej na tle innych znanych
rozproszonych fragmentów metryk z dawnego archiwum parafialnego kurzelowskiego do 1810 r., „Włoszczowskie Zeszyty Historyczne”, 7 (2002) nr 13, s. 18-28.
Netografia
Gryz Ryszard, Wojenne zniszczenia katolickich obiektów sakralnych w diecezji kieleckiej na tle ogólnopolskim (1939-1945), http://www.archiwum.diecezja.kielce.pl/documents/adk/tw_adk/posiedzenia_adk/streszczenie_R_Gryz-1.pdf (dostęp: 13.04.2025).
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II. Ośrodek Archiwów
Ks. dr Andrzej Kwaśniewski urodził się dnia 22 lipca 1977 roku w Chmielniku. Pochodzi z parafii Gnojno, z postacią związaną z jego życiem religijnym: chrzest (09.10.1977 r.), pierwsza wypowiedź i pierwsza komunia świąt (1986 r.), bierzmowanie (09.05.1992 r.)
W latach 1984-1992 uczęszczał do szkół Podstawowyj w Raczycach (gmina Gnojno). W latach 1992-1996 nauczanie w Liceum Ogólnokształcącym im. Tadeusza Kościuszki w Busku-Zdroju gdzie uzyskał świadectwo dojrzałości. W latach 1996-2002 studiował w Wyższym Seminarium Duchownym w Kielcach.
W 2002 roku w Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie uzyskano tytuł zawodowy magistra teologii na podstawie pracy „Parafia Gnojno w pierwszej połowie XIX wieku (1805-1863)” odnoszącej się do kierunkówem ks. prof. dr. hab. Daniela Olszewskiego.
Dnia 1 czerwca 2002 roku otrzymano święceniach kapłańskich z rąk ks. bp. prof. dr. hab. Kazimierza Ryczana. Po święceniach pracy, jako wikariusz w parafiach: Smardzowice (2002-2004) i Wzdół (2004-2005). W latach 2004-2009 był członkiem Rady Kapłańskiej Diecezji Kieleckiej. W roku 2005 Studia Podyplomowe w zakresie Katechetyki i Teologii Pastoralnej.
W latach 2005-2010 studiował historię Kościoła w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II. W roku 2007 uzyskał stopień naukowy licencjata teologii w dziedzinie historii Kościoła. W roku 2010 obronił pracę doktorską na użytek pod kierunkiem ks. prof. dr. hab. Anzelma Weissa – „Księgozbiory parafialne w prepozyturze kieleckiej w XVIII wieku”. Praca ta była finansowana z grantu naukowego ministerstwa. Następnie uzyskał stopień naukowy doktora nauk humanistycznych w zakresie historii.
W 2005-2007 zdobywał wiedzę w takcie Specjalizacji Archiwalnej przy Katedrze Metodologii i Nauk Pomocniczych Historii Kościoła w Instytucie Historii Kościoła w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II. W trakcie studiów doktoranckich korzystał ze stypendiów językowych. Odbył dwa wyjazdy do Wiednia w celu nauki języka niemieckiego w DeutschAkdemie. Pierwszy wyjazd (dwumiesięczny) – sierpień-wrzesień 2007 r. Drugi wyjazd (miesięczny) - wrzesień 2008 r.
W latach 2010-2016 był dyrektorem Archiwum Diecezjalnego w Kielcach. W latach 2010-2016 wykłady historii Kościoła w Wyższym Seminarium Duchownym w Kielcach (filia Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II). W latach 2011-2016 roku udostępniono Koło Historyczne Wyższego Seminarium Duchownego w Kielcach. W roku 2013 utworzono Studium Historii Diecezji Kieleckiej. Jest także autorem programu Studium Historii Diecezji Kieleckiej zakończonego w roku 2014 w „Kieleckich Studiach Teologicznych”.
Jest autorem artykułów z dziedziny bibliologii, archiwistyki i dziejów diecezji krakowskiej i kieleckiej. Jest autorem i koordynatorem programu naukowego „Rola Kościoła jako wychowawcy i stróża kultury narodowej” (od 09.10.2012). Program ten jest realizowany przez Towarzystwo Przyjaciół Archiwum Diecezjalnego imienia błogosławionego Wincentego Kadłubka w Kielcach. W 2017 roku podjął zlecone wykłady na Wydziale Historii i Dziedzictwa Kulturowego w Uniwersytecie Papieskim Jana Pawła II w Krakowie.
Przynależy do następujących organizacji naukowych: Stowarzyszenie Archiwistów Kościelnych (od 14.10.2010 roku), Polskie Towarzystwo Teologiczne w Krakowie (od 27.02.2012 roku), Towarzystwo Przyjaciół Archiwum Diecezjalnego imienia błogosławionego Wincentego Kadłubka w Kielcach (od 09.10.2012 roku, od 2014 roku prezes Towarzystwa), Kieleckie Towarzystwo Naukowe (od 2016 roku).
Przynależy do następujących kolegiów redakcyjnych: „Biblioteka Kieleckich Studiów Teologicznych” (od 7 grudnia 2010 roku), „Świętokrzyskie Studia Archiwalno-Historyczne” (od 2011 roku), „Veritati et Caritati” (od 2012 roku).
Był organizatorem następujących ogólnopolskich konferencji: „Rubrycele i schematyzmy Kościoła w Polsce” Kielce 23-25.05.2013 r. „Bożogrobcy w służbie Sanktuarium Świętego Grobu Jerozolimskiego Naszego Pana Jezusa Chrystusa w Miechowie” - Miechów 27-28.05.2015 r. „II Ogólnopolskie Forum Dyrektorów Archiwów Diecezjalnych” – Kielce-Skorzeszyce 14-16.06.2015 r.
Był recenzentem w następujących czasopismach: „Roczniki Historii Kościoła” tom 5, 60 (2013); „Roczniki Teologiczne”, 61 (2014), zeszyt 4 (historia Kościoła), „Roczniki Teologiczne”, 62 (2015) zeszyt 4 (historia Kościoła); „Roczniki Teologiczne”, 64 (2017), zeszyt 4 (historia Kościoła); „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 103 (2015), 108 (2017); „Veritati et Caritati”, tom 1 (2013), tom 2 (2014), tom 3 (2014), tom 4 (2015), tom 6 (2016), tom 7 (2016).
Phone: +48 664 413 498
License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.
