Straty archiwaliów diecezji kieleckiej w latach 1939-1945
Ks. Andrzej Kwaśniewski
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II. Ośrodek Archiwów , Polskahttps://orcid.org/0000-0001-7174-2122
Abstrakt
Straty akt diecezji kieleckiej w czasie drugiej wojny światowej zostały oszacowane na podstawie źródeł archiwalnych podanych krytyce oraz uzupełnieniu danych poprzez przywołanie literatury. Kuria Diecezjalna w Kielcach straciła poprzez spalenie akta 576 kapłanów obejmujące 192 fascykuły. Zniszczono głównie aktualne akta dwudziestowieczne księży żyjących. Strata kadrowa Archiwum Diecezjalnego w Kielcach to osoba ks. Franciszka Mazurka wywiezionego i uśmierconego w niemieckim obozie koncentracyjnym. Ks. F. Mazurek był pierwszym organizatorem nowoutworzonej instytucji. Po jego śmierci pod naciskiem władz okupacyjnych wywieziono również zasób Archiwum Diecezjalnego w Kielcach z kurii do klasztoru na Karczówce w Kiecach. Straty archiwów parafialnych dotyczyły archiwaliów staropolskich oraz akt dziewiętnastowiecznych i dwudziestowiecznych. Archiwa parafialne złożone były ze zbioru ksiąg metrykalnych oraz pozostałych akt nazywanych w źródłach „aktami parafialnymi”, które były w praktyce aktami niemetrykalnymi. Największe straty w archiwach parafialnych na ternie diecezji wystąpiły w parafiach, które były bezpośrednim teatrem działań wojennych. W Parafiach Szydłów, Stopnica, Oleśnica, Pacanów, Lisów i Skalbmierz zniszczone zostały akta staropolskie oraz dziewiętnastowieczne i współczesne. Parafie te utraciły szereg źródeł niemetrykalnych sięgających epoki staropolskiej. Wśród wymienionych Parafia Pacanów odznaczała się wyjątkowo bogatym zasobem źródeł niemetrykalnych z okresu XVII i XVIII wieku oraz dziewiętnastowiecznych. Całkowicie zniszczone zostały akta Parafii Kargów. Jednak w tej parafii nie było przed zniszczeniem staropolskich akt metrykalnych. W Parafii Tuczępy utracone zostały metrykalia staropolskie; zachowały się metrykalia dziewiętnastowieczne, jednak zdekompletowane. W parafiach Świniary Zborówek i Potok utracone zostały akta parafialne -niemetrykalne, akta metrykalne od czasów staropolskich ocalały jednak zdekompletowane. Straty mniejszych rozmiarów, zdekomletowanie i rozproszenie zasobu dotyczy parafii Koniecpol, Goleniowy, Kurzelów i Chęciny. Dziś zasób tych instytucji znajduje się archiwach parafialnych, archiwum diecezjalnym, instytucjach państwowych oraz zapewne w rękach prywatnych. Staropolskie metrykalia z Koniecpola, Goleniów i Kurzelowa częściowo ocalały poprzez działalność instytucji państwowych. Obecnie księgi metrykalne z Koniecpola przechowywane są w Archiwum Państwowym w Kielcach, księgi metrykalne z Kurzelowa w Wojewódzkiej i Miejskiej Bibliotece Publicznej im. Józefa Piłsudskiego w Łodzi, księga metrykalana z Goleniów w Archiwum Państwowym w Częstochowie. Straty mniejszych rozmiarów i dotyczące akt kancelaryjnych nie mających wówczas statusu archiwalnego dotyczą parafii: Proszowice, Bodzentyn, Daleszyce, Słupia k. Jędrzejowa, Rokitno, Chrząstów, Kluczewsko, Krasocin, Szczekociny, Obiechów, Wodzisław, Małogoszcz, Jurków, Kielce – Parafia Niepokalanego Serca Matki Boże, Białogon, Masłów, Suków, Gnojno, Chrząstów, Kluczewsko, Rokitno, Brzeziny, Masłów, Krasocin, Białogon i in. Losy wojny doprowadziły do utraty archiwaliów zniszczonych w działaniach wojennych i w chaosie przemarszu wojsk sowieckich. W alternatywnym wyniku wojny przez archiwaliami kieleckim jawiło się widmo zagrożenia niemieckim rabunkiem.
Słowa kluczowe:
straty wojenne, II wojna światowa, diecezja kielecka, archiwalia, księgi metrykalne, archiwa parafialne, Archiwum Diecezjalne w KielcachBibliografia
Źródła
Archiwum Akt Nowych (AAN)
Regierungs des GG 1939-1945, nr zespołu 111
Verzeichnis der Stanesämter Pfarr- und Metrikalämter, District Radom, sygn. 453, https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/5341131 (dostęp: 13.11.2025).
[Wykazy ksiąg stanu cywilnego], sygn. 465, https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/5341143 (dostęp: 13.11.2025).
Wykaz ewangelickich ksiąg stanu cywilnego z Dystryktu Radom przechowywanych w Archiwum Państwowym w Krakowie (1942), sygn. 456, https://www.szukajwarchiwach. gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/5341134 (dostęp: 13.11.2025).
Archiwum Diecezjalne w Kielcach (ADK)
Katalog ksiąg metrykalnych, bez sygn.
Kuria Diecezjalna w Kielcach (KDK)
Ankieta w sprawie szkód wojennych w latach 1939-1945, sygn. OD-11/6.
Archiwum i biblioteka diecezjalna (1939-1960), sygn. OM-1/1.
Kwestionariusz archiwalny poszczególnych parafii za rok 1940 (1940-1941), sygn. OD- 11/3.
Sprawozdania o szkodach wojennych w latach 1944–1945, sygn. OD-11/5.
Sprawozdania parafii o stratach i zniszczeniach wojennych w czasie II wojny światowej 15.01.1946-12.03.1947, sygn. OE-4/29.
Archiwum Państwowe w Kielcach (APK)
Pogorzelska Iwona, Wstęp do inwentarza zespołu akt: Księga metrykalna parafii rzymskokatolickiej Goleniowy, bez sygn.
Wirska Elżbieta, Informacja o zespole akt „Zbiór szczątków zespołów organizacji kościelnych w Kielcach”, bez sygn.
Archiwum prywatne ks. Andrzeja Kwaśniewskiego (APAK)
Notatka na temat przekazania księgi metrykalnej Parafii w Goleniowach do Archiwum Państwowego w Częstochowie, bez sygn.
Notatka na temat wywiezienia historycznych zbiorów bibliotecznych z Koniecpola, bez sygn.
Biblioteka prywatna ks. Andrzeja Kwaśniewskiego
Wróbel Tomasz, Archiwum Diecezjalne w Kielcach. Rys historyczny, bez sygn.
Opracowania
Dudała Halina, Ginące archiwa, w: Archiwa. Zwierciadła czasu, skarbnice pamięci. Pamiętnik VIII Powszechnego Zjazdu Archiwistów Polskich Łódź, 7-9 września 2022 roku, t. 2, red. P. Gut, W. Nowosad, P. Pietrzyk, Warszawa 2024, s. 167-178.
Dziedzic Leszek, Ks. Józef Ćwikliński (1817-1894), „Studia Muzealno-Historyczne”, 9 (2017) s. 166-171.
Gryz Ryszard, Zniszczenia świątyń katolickich w Polsce pod okupacją niemiecką, „Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej”, (2007) nr 3, s. 31-45.
Guldon Zenon, Księgi metrykalne z XVI-XVII wieku w Archiwach Diecezjalnych w Kielcach i Sandomierzu, w: Dzieje Kielecczyzny w historiografii Polski Ludowej. Baza źródłowa, red. Z. Guldon, M.B. Markowski, cz. 1, Kielce 1987, s. 76-94.
Hamryszczak Artur, Ochrona kościelnych dóbr kultury na przykładzie klasztoru norbertanek w Imbramowicach, w: Między teorią a praktyką. Ochrona w małych bibliotekach i archiwach, red. A. Czajka, R. Lis, Cieszyn 2010, s. 337-375.
Hamryszczak Artur, Prace Ośrodka Archiwów Bibliotek i Muzeów Kościelnych w zakresie
dokumentowania zbiorów bibliotek klasztornych, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 99 (2013) s. 19-28.
Hapak Emil, Straty w obiektach sakralnych dekanatu staszowskiego, w: Straty w obiektach sakralnych diecezji sandomierskiej w czasie II wojny światowej, red. P. Tylec, Kielce 2024, s. 441-510.
Inwentarz rękopisów Archiwum Kapituły Kolegiackiej i Katedralnej w Sandomierzu XIII-XX wieku, oprac. F. Kiryk, Sandomierz 2010.
Katalog duchowieństwa i parafii diecezji kieleckiej, red. J. Kaczmarek i in. Kielce 1999.
Katalog mikrofilmów Ośrodka Archiwów, Bibliotek i Muzeów Kościelnych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, red. M. Dębowska, Kraków 2017.
Karkocha Małgorzata, Straty materialne Kościoła katolickiego na terenie diecezji kieleckiej w czasie II wojny światowej, „Przegląd Nauk Historycznych”, 14 (2015) nr 1, s. 79-105. (Crossref)
Kosik Eugeniusz, Ludność Małogoszcza w latach 1662-1686 w świetle ksiąg metrykalnych, „Studia Kieleckie”, 2 (1974) s. 61-72.
Kwaśniewski Andrzej, Fotografie w Archiwum Diecezjalnym w Kielcach, „Archiwa,
Biblioteki i Muzea Kościelne”, 117 (2021) (specjalny) s. 197–213. (Crossref)
Lehr Stefan, Pewna zapomniana „akcja na wschodzie”. Niemieccy archiwiści w Generalnym Gubernatorstwie i Komisariacie Rzeszy Ukraina, Warszawa 2014.
Librowski Stanisław, Ankieta strat wojennych (1939-1945) diecezji włocławskiej, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 36 (1978) s. 387-404. (Crossref)
Marczewski Jarosław Roman, Archiwum Archidiecezjalne Lubelskie. Dzieje, zasób,
inwentarz, Lublin 2015.
Mazur Hubert, Akta instytucji wyznaniowych Kościoła rzymskokatolickiego w Archiwum Państwowym w Kielcach, „Archeion”, 114 (2013) s. 205-220.
Mazur Hubert, Staropolskie księgi metrykalne w zasobie Archiwum Państwowego w Kielcach, „Świętokrzyskie Studia Archiwalno-Historyczne”, 2 (2013) s. 25-34.
Mazur Hubert, Źródła do dziejów chęcińskich kościołów w zasobie Archiwum Państwowego w Kielcach, „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, 93 (2010) s. 111-151. (Crossref)
Mazur Hubert, Źródła do dziejów kieleckich kościołów w zasobie Archiwum Państwowego w Kielcach, „Studia Muzealno-Historyczne”, 6 (2014) s. 139-157.
Navarra Franciszek Petroniusz, Monografia kościołów diecezyi kieleckiej, t. 2, Warszawa 1911.
Nowakowski Wawrzyniec, Opis Kościoła Cudownego Pana Jezusa w Pacanowie w diecezji kieleckiej z dodaniem cudów, nabożeństw i modlitw odpustowych, Warszawa 1904.
Okamfer Stanisław, Kościelne dzieje parafii Koniecpol od czasów powstania parafii do roku 1818, do druku przygotował J. Żmudziński, Koniecpol-Poznań 1993.
Olczak Stanisław, Olszewski Daniel, Parafia Skalbmierz. Zarys dziejów, Kielce 2000.
Olszewski Daniel, Mazurek Franciszek, w: Słownik polskich teologów katolickich, t. 6, red. L. Grzebień, Warszawa 1983, s. 440-441.
Randt Erich, Die Archive des Generalgouvernements, „Die Burg”, 2 (1941) Hg. 2, s. 51- 91.
Stępień Robert, Pokasacyjne losy i obecny stan zachowania archiwaliów klasztoru benedyktynów z Sieciechowa, „Res Historica”, 45 (2018) s. 131-153. (Crossref)
Wiśniewski Jan, Dekanat iłżecki, Radom 1909-1911.
Wiśniewski Jan, Dekanat miechowski, Radom 1917.
Wiśniewski Jan, Dekanat opatowski, Radom 1907.
Wiśniewski Jan, Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Jędrzejowskiem, Mariówka 1930.
Wiśniewski Jan, Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Pińczowskiem, Skalbmierskiem i Wiślickiem, Mariówka 1927.
Wiśniewski Jan, Historyczny opis kościołów, miast, zabytków i pamiątek w Stopnickiem, Mariówka 1929.
Wiśniewski Jan, Historyczny opis kościołów, zabytków i pamiątek w powiecie włoszczowskim, b.m.w. 1932.
Wodziński Andrzej, Kurzelowskie księgi metrykalne (lata 1697-1810) odnalezione w zasobach łódzkiej Wojewódzkiej i Miejskiej Biblioteki Publicznej na tle innych znanych
rozproszonych fragmentów metryk z dawnego archiwum parafialnego kurzelowskiego do 1810 r., „Włoszczowskie Zeszyty Historyczne”, 7 (2002) nr 13, s. 18-28.
Netografia
Gryz Ryszard, Wojenne zniszczenia katolickich obiektów sakralnych w diecezji kieleckiej na tle ogólnopolskim (1939-1945), http://www.archiwum.diecezja.kielce.pl/documents/adk/tw_adk/posiedzenia_adk/streszczenie_R_Gryz-1.pdf (dostęp: 13.04.2025).
Katolicki Uniwersytet Lubelski Jana Pawła II. Ośrodek Archiwów
Ks. dr Andrzej Kwaśniewski urodził się dnia 22 lipca 1977 roku w Chmielniku. Pochodzi z parafii Gnojno, z postacią związaną z jego życiem religijnym: chrzest (09.10.1977 r.), pierwsza wypowiedź i pierwsza komunia świąt (1986 r.), bierzmowanie (09.05.1992 r.)
W latach 1984-1992 uczęszczał do szkół Podstawowyj w Raczycach (gmina Gnojno). W latach 1992-1996 nauczanie w Liceum Ogólnokształcącym im. Tadeusza Kościuszki w Busku-Zdroju gdzie uzyskał świadectwo dojrzałości. W latach 1996-2002 studiował w Wyższym Seminarium Duchownym w Kielcach.
W 2002 roku w Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie uzyskano tytuł zawodowy magistra teologii na podstawie pracy „Parafia Gnojno w pierwszej połowie XIX wieku (1805-1863)” odnoszącej się do kierunkówem ks. prof. dr. hab. Daniela Olszewskiego.
Dnia 1 czerwca 2002 roku otrzymano święceniach kapłańskich z rąk ks. bp. prof. dr. hab. Kazimierza Ryczana. Po święceniach pracy, jako wikariusz w parafiach: Smardzowice (2002-2004) i Wzdół (2004-2005). W latach 2004-2009 był członkiem Rady Kapłańskiej Diecezji Kieleckiej. W roku 2005 Studia Podyplomowe w zakresie Katechetyki i Teologii Pastoralnej.
W latach 2005-2010 studiował historię Kościoła w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II. W roku 2007 uzyskał stopień naukowy licencjata teologii w dziedzinie historii Kościoła. W roku 2010 obronił pracę doktorską na użytek pod kierunkiem ks. prof. dr. hab. Anzelma Weissa – „Księgozbiory parafialne w prepozyturze kieleckiej w XVIII wieku”. Praca ta była finansowana z grantu naukowego ministerstwa. Następnie uzyskał stopień naukowy doktora nauk humanistycznych w zakresie historii.
W 2005-2007 zdobywał wiedzę w takcie Specjalizacji Archiwalnej przy Katedrze Metodologii i Nauk Pomocniczych Historii Kościoła w Instytucie Historii Kościoła w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Jana Pawła II. W trakcie studiów doktoranckich korzystał ze stypendiów językowych. Odbył dwa wyjazdy do Wiednia w celu nauki języka niemieckiego w DeutschAkdemie. Pierwszy wyjazd (dwumiesięczny) – sierpień-wrzesień 2007 r. Drugi wyjazd (miesięczny) - wrzesień 2008 r.
W latach 2010-2016 był dyrektorem Archiwum Diecezjalnego w Kielcach. W latach 2010-2016 wykłady historii Kościoła w Wyższym Seminarium Duchownym w Kielcach (filia Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II). W latach 2011-2016 roku udostępniono Koło Historyczne Wyższego Seminarium Duchownego w Kielcach. W roku 2013 utworzono Studium Historii Diecezji Kieleckiej. Jest także autorem programu Studium Historii Diecezji Kieleckiej zakończonego w roku 2014 w „Kieleckich Studiach Teologicznych”.
Jest autorem artykułów z dziedziny bibliologii, archiwistyki i dziejów diecezji krakowskiej i kieleckiej. Jest autorem i koordynatorem programu naukowego „Rola Kościoła jako wychowawcy i stróża kultury narodowej” (od 09.10.2012). Program ten jest realizowany przez Towarzystwo Przyjaciół Archiwum Diecezjalnego imienia błogosławionego Wincentego Kadłubka w Kielcach. W 2017 roku podjął zlecone wykłady na Wydziale Historii i Dziedzictwa Kulturowego w Uniwersytecie Papieskim Jana Pawła II w Krakowie.
Przynależy do następujących organizacji naukowych: Stowarzyszenie Archiwistów Kościelnych (od 14.10.2010 roku), Polskie Towarzystwo Teologiczne w Krakowie (od 27.02.2012 roku), Towarzystwo Przyjaciół Archiwum Diecezjalnego imienia błogosławionego Wincentego Kadłubka w Kielcach (od 09.10.2012 roku, od 2014 roku prezes Towarzystwa), Kieleckie Towarzystwo Naukowe (od 2016 roku).
Przynależy do następujących kolegiów redakcyjnych: „Biblioteka Kieleckich Studiów Teologicznych” (od 7 grudnia 2010 roku), „Świętokrzyskie Studia Archiwalno-Historyczne” (od 2011 roku), „Veritati et Caritati” (od 2012 roku).
Był organizatorem następujących ogólnopolskich konferencji: „Rubrycele i schematyzmy Kościoła w Polsce” Kielce 23-25.05.2013 r. „Bożogrobcy w służbie Sanktuarium Świętego Grobu Jerozolimskiego Naszego Pana Jezusa Chrystusa w Miechowie” - Miechów 27-28.05.2015 r. „II Ogólnopolskie Forum Dyrektorów Archiwów Diecezjalnych” – Kielce-Skorzeszyce 14-16.06.2015 r.
Był recenzentem w następujących czasopismach: „Roczniki Historii Kościoła” tom 5, 60 (2013); „Roczniki Teologiczne”, 61 (2014), zeszyt 4 (historia Kościoła), „Roczniki Teologiczne”, 62 (2015) zeszyt 4 (historia Kościoła); „Roczniki Teologiczne”, 64 (2017), zeszyt 4 (historia Kościoła); „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne” 103 (2015), 108 (2017); „Veritati et Caritati”, tom 1 (2013), tom 2 (2014), tom 3 (2014), tom 4 (2015), tom 6 (2016), tom 7 (2016).
Phone: +48 664 413 498
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
