Dziewiętnastowieczna ikonografia ludowa Matki Boskiej Saletyńskiejw zbiorach Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie
Ks. Piotr Szweda MS
Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie , Polskahttps://orcid.org/0000-0001-7492-5135
Abstrakt
Wiek XIX był w dziejach Kościoła katolickiego okresem szczególnie intensywnego rozwoju kultu maryjnego dzięki wielu prywatnym objawieniom maryjnym, zwłaszcza we Francji. 19 września 1846 roku we francuskich Alpach w La Salette Maryja ukazała się dwójce dzieci przekazując im swoje orędzie. Były to Mélanie-Françoise Mathieu-Calvat (1831-1904) i Maximin-Pierre Giraud (1835-1875). Stosunkowo szybko, bo już rok później, wieść o tym wydarzeniu dotarła do Polski dzięki publikacji ks. Jana Laxý’ego pt. Historya cudownego zjawienia się N. P. Maryi dwom pastuszkom na górze Salette we Francji i innych, które zaczęto wydawać w następnych latach. Czternaście obrazów Matki Boskiej Saletyńskiej znajdujących się w zasobach Muzeum Etnograficznego im. Seweryna Udzieli w Krakowie, powstałych bez oparcia na wzorach oficjalnej sztuki kościelnej, jest pewnego rodzaju wyjątkiem na terenie malarstwa ludowego i tworzy specyficzny typ przedstawienia, nieznany poza granicami południowej Polski. Zdecydowanie różnią się od francuskich przedstawień zarówno pod względem stroju Matki Boskiej, jak i dzieci, a także przez obecność zabudowań klasztornych lub wioski La Salette. Podstawowym źródłem inspiracji dla polskich ludowych malarzy była wielokrotnie wydawana broszura autorstwa ks. Jana Laxý’ego. W obrazach tych zastosowano najprostszy rodzaj kompozycji osiowej, w której centralna postać dominuje nad resztą przedstawienia. Pejzaż, pozbawiony bezpośredniego związku z główną postacią, pełni funkcję tła, zaś scena rozgrywająca się na jego tle pełni rolę atrybutu. Przestrzeń starano się ująć trójwymiarowo, dzieląc ją na kolorystyczne pasy i umieszczając zabudowania na linii horyzontu, choć bez zachowania proporcji między elementami architektury, postaciami dzieci i zwierząt. Dzięki zastosowaniu podziału kompozycji na sferę niebieską i ziemską dostrzegalna jest tendencja do pełnego zagospodarowania powierzchni obrazu, dlatego też jako uzupełnienie unoszącej się do nieba Matki Boskiej umieszczono trzy głowy aniołów, tworzące wieniec z chmur. Rzadko możemy znaleźć na nich datację, a tym bardziej sygnaturę malarską. Jest to rodzaj malarstwa ludowego, związanego genetycznie z regionem południowej Polski w okresie XIX wieku.
Słowa kluczowe:
La Salette, Matka Boska Saletyńska, Melania Calvat, Maksymin Giraud, sztuka ludowa, ikonografia saletyńska, ks. Jan Laxý, muzeum etnograficzne, XIX wiekBibliografia
Źródła
Muzeum Etnograficzne w Krakowie (MEK)
sygn. MEK/3128, Karta inwentarzowa obrazu Matki Boskiej Saletyńskiej.
sygn. MEK/4240, Karta inwentarzowa obrazu Matki Boskiej Saletyńskiej.
sygn. MEK/8874, Karta inwentarzowa obrazu Matki Boskiej Saletyńskiej.
sygn. MEK/10871, Karta inwentarzowa obrazu Matki Boskiej Saletyńskiej.
sygn. MEK/21813, Karta inwentarzowa obrazu Matki Boskiej Saletyńskiej.
sygn. MEK/24715, Karta inwentarzowa obrazu Matki Boskiej Saletyńskiej.
sygn. MEK/35456, Karta inwentarzowa obrazu Matki Boskiej Saletyńskiej.
sygn. MEK/35893, Karta inwentarzowa obrazu Matki Boskiej Saletyńskiej.
sygn. MEK/40696, Karta inwentarzowa obrazu Matki Boskiej Saletyńskiej.
sygn. MEK/51327, Karta inwentarzowa obrazu Matki Boskiej Saletyńskiej.
sygn. MEK/52911, Karta inwentarzowa obrazu Matki Boskiej Saletyńskiej.
sygn. MEK/53360, Karta inwentarzowa obrazu Matki Boskiej Saletyńskiej.
sygn. MEK/63904, Karta inwentarzowa obrazu Matki Boskiej Saletyńskiej.
sygn. MEK/71602, Karta inwentarzowa obrazu Matki Boskiej Saletyńskiej.
Opracowania
„Annales de Notre-Dame de La Salette”, (1867-1868) n° 3.
Arbaud François, Souvenirs intimes d’un Pèlerinage á La Salette, le 19 septembre 1847, Grenoble 1848.
Avitabile Angelo MS, Roggio Gian Matteo MS, La Salette. Znaczenie i aktualność. Nowe spojrzenie na teologię i duchowość zjawień maryjnych, Warszawa 1998.
Bassette Louis, Le fait de La Salette 1846-1854, Paris 1955.
Bettega Victor, Iconographie de Notre Dame del La Salette (Isère). Toutes les gravures. Images de missel. Ex-votos. Statues. Bannières. Tableaux, Pierre-Châtel 1995.
Bettega Victor, Reymond René, La Grande Aventure du Pèlerinage de la Salette de 1846 a nos jours, Grenoble 1999, wyd. 2.
Bez Marie, Pèlerinage á La Salette, Lyon-Paris 1847.
Błachut Adam Jan OFM, Ks. Józef Świstek (1894-1956) niestrudzony duszpasterz Spisza i Orawy w okresie międzywojennym, „Na Spiszu”, (2011) nr 2, s. 14-15.
Brûlais des Marie, Suite de l’écho de la Sainte Montagne ou l’Apparition rendu plus évidente par ses épreuves, ses gloires et de nouveaux éclaircissements, Nantes 1855.
Carhier Louis, Zjawienie się Matki Bożej na górze La Salette, Kraków 1911.
Chrzanowski Tadeusz, Kornecki Marian, Sztuka Ziemi Krakowskiej, Kraków 1982.
Ender Janina, Józef Lompa. Zarys biograficzny, Katowice-Wrocław 1947.
Estreicher Karol, Bibliografia XIX stulecia, t. 11, Kraków 1959.
Hect Wawrzyniec, Histoire de l’apparition de la très Sainte Vierge à deux enfants bergers, sur la montagne de La Salette, Einsiedeln 1848.
Jamioł Piotr MS, Historia Zgromadzenia Misjonarzy Matki Bożej z La Salette do roku 1914, Kraków 2021.
Jamioł Piotr MS, Saletyni w Polsce, Kraków 2004.
Kapliczki, figury i krzyże przydrożne w diecezji tarnowskiej, red. J. Rzepa, Tarnów 1983.
Krasny Piotr, Le vrai portrait de Notre-Dame. O próbach odnowienia ikonografii maryjnej w XIX wieku, „Sacrum et Decorum”, (2009) nr 2, s. 16-30.
Krzysztofowicz Stefania, O sztuce ludowej w Polsce, Warszawa 1972.
Księga Pamiątkowa Maryańska: ku czci pięćdziesięciolecia ogłoszenia dogmatu o Niepokalanym Poczęciu Najświętszej Maryi Panny, t. II, cz. 1, Lwów 1905.
Kunczyńska-Iracka Anna, Malarstwo, w: Sztuka ludowa w Polsce, red. E. Fryś-Pietraszkowa, A. Kunczyńska-Iracka, M. Pokropek, Warszawa 1988, s. 209-237.
Laxý Jan, Historya cudownego zjawienia się N. P. Maryi dwom pastuszkom na górze Salette we Francji d. 19 września 1846, Opole 1847.
Łaska La Salette, red. P. Dzierżak MS, Kraków 2002.
Mituś Józef MS, Ludowy kult Matki Boskiej Saletyńskiej w Polsce w XIX wieku, w: Niepokalana.
Kult Matki Bożej na ziemiach polskich w XIX wieku, red. B. Pylak, Cz. Krakowiak, Lublin 1988, s. 447-450.
Najświętsza Marya Panna Łaskawa, pewny ratunek przeciw morowemu powietrzu i wszelkiej zarazie, Kraków 1892.
Niemiec Stanisław MS, Matka Boska Saletyńska w polskim malarstwie ludowym, [mps, Archiwum Zgromadzenia Księży Misjonarzy Saletynów w Krakowie], Kraków 1984.
Ogrodziński Wincenty, Dzieje piśmiennictwa śląskiego, Katowice 1946.
Osęka Andrzej, Nieznani malarze sarmackich legend, „Polska”, (1963) nr 9, s. 24.
Roetheli Ernst Walter MS, La Salette. Geschichte der Erscheinung, Freiburg 1990.
Rousselot Pierre Joseph, La vérité sur l’événement de La Salette du 19 Septembre 1846, Grenoble 1848.
Rousselot Pierre Joseph, Manuel du Pelerin à Notre Dame de la Salette. Canton de Corps (Isère), Grenoble 1854.
Rousselot Pierre Joseph, Nouveaux documents l’événement de La Salette, Lyon 1850.
Salmiech Charles de MS, Piękna Pani. Historia objawienia Matki Bożej Płaczącej w wiosce La Salette we Francji, Kraków 1998.
Seweryn Tadeusz, Polskie malarstwo ludowe, Kraków 1937.
Skudrlik Mieczysław, Królowa Korony Polskiej, Lwów 1930.
Sprawozdanie Wydziału Towarzystwa Przyjaciół Muzeum Etnograficznego w Krakowie za rok 1917, Kraków 1918.
Stern Jean MS, La Salette. Documents authentiques dossier chronologique intégral. Septembre 1846 – debut mars 1847, t. I, Paris 1980.
Stern Jean MS, Mgr de Bruillard, évêque de Grenoble au moment de l’Apparition: biographie et étapes de la reconnaissance du fait de La Salette, Strasbourg 2010.
Śnieżyńska Ewa, Krzysztofowicz Stefania, Ikonografia ludowych obrazów Matki Boskiej Saletyńskiej, „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”, 18 (1964) nr 1, s. 25-34.
Villecourt Clément, Nouveau récit de l’apparition de la Sainte Vierge sur les montagnes des Alpes, Louvain 1848.
Wojtunik Roman MS, Historia Księży Misjonarzy Saletynów w Polsce, Zakopane 1972.
Uniwersytet Papieski Jana Pawła II w Krakowie https://orcid.org/0000-0001-7492-5135
Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
