Federacja Rosyjska wobec zachodnich standardów wolności religijnej – ustawa z 1997 r. o wolności sumienia i związkach wyznaniowych oraz jej międzynarodowy odbiór
Abstrakt
Artykuł analizuje genezę, treść oraz skutki rosyjskiej Ustawy Federalnej z dnia 26 września 1997 r. nr 125-FZ – O wolności sumienia i związkach wyznaniowych, w tym w szczególności reakcje społeczności międzynarodowej wynikające z zachodnich standardów ochrony wolności religijnej. Problem badawczy dotyczy tego, na ile nowe rosyjskie prawo wyznaniowe pozostawało w zgodzie z zasadami demokratycznego państwa prawa (przede wszystkim poszanowaniem praw człowieka, w tym prawem do wolności religijnej) i zobowiązaniami międzynarodowymi Rosji (zwłaszcza po przystąpieniu do Rady Europy oraz Europejskiej Konwencji Praw Człowieka), a także jak zostało ono odebrane przez zachodnie instytucje zajmujące się ochroną wolności religijnej. Celem artykułu jest pokazanie, że ustawa z 1997 r. stanowiła świadomy zwrot kursu państwa: od liberalizacji okresu pieriestrojki ku coraz bardziej kontrolowanemu modelowi stosunków państwa ze związkami wyznaniowymi, faworyzującemu „tradycyjne” wspólnoty (zwłaszcza Rosyjską Cerkiew Prawosławną) i ograniczającemu aktywność mniejszości religijnych określanych jako „nietradycyjne” lub „zagraniczne”. Wyniki analizy pokazują, że ustawa wprowadziła mechanizmy dyskryminacyjne, co w praktyce ograniczyło swobodę działania wielu wspólnot, zwłaszcza protestanckich, scjentologicznych czy Świadków Jehowy. Wywołało to krytykę m.in. USA, Rady Europy oraz liczne skargi do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, który wielokrotnie uznawał, że Rosja naruszała art. 9 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Główny wniosek niniejszego artykułu sprowadza się do tego, że prawo z 1997 r. było nie tylko narzędziem kontroli religii, lecz także symptomem głębszego odwrotu Federacji Rosyjskiej od początkowo deklarowanych standardów demokratycznych i praw człowieka, zapowiadającym dalszą ewolucję systemu w kierunku autorytaryzmu.
Słowa kluczowe:
wolność sumienia i wyznania, Federacja Rosyjska, rosyjskie prawo wyznaniowe, ustawa z 1997 r. o wolności sumienia i związkach wyznaniowych, relacje państwo-Kościół, Rada Europy, art. 9 EKPC, ETPC, orzecznictwo ETPCBibliografia
Anderson, John. 1994. Religion, State and Politics in the Soviet Union and Successor States. Cambridge–Melbourne–New York: Cambridge University Press.
Andrzejewski, Piotr. 2019. „Trwałe czynniki w rosyjskiej polityce zagranicznej”. Studia Polityczne 47(1): 75–91, https://doi.org/10.35757/STP.2019.47.1.4.
Baran, Emily B. 2006. „Negotiating the Limits of Religious Pluralism in Post-Soviet Russia: The Anticult Movement in the Russian Orthodox Church, 1990–2004”. The Russian Review 65(4): 637–656.
Basova, Irina G. 2000. „Freedom under Fire: The New Russian Religious Law”. Temple International and Comparative Law Journal 14(1): 181–208.
Bartnicki, Adam R. 2012. „Nieudany projekt – demokratyczna Rosja”. Acta Universitatis Wratislaviensis. Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem 34(1): 61–79.
Bartnicki, Adam R. 2018. „Borys Jelcyn jako przywódca polityczny”. Środkowoeuropejskie Studia Polityczne i Medioznawcze 1: 43–60, https://doi.org/10.14746/ssp.2018.1.3.
Bartnicki, Adam R. 2024. Borys Jelcyn. Studium politycznego upadku. Białystok: Instytut Badań nad Dziedzictwem Kulturowym Europy.
Blakkisrud, Helge. 2023. „Russkii as the New Rossiiskii? Nation-Building in Russia after 1991”. Nationalities Papers 1: 64–79, https://doi.org/10.1017/nps.2022.11.
Bosiacki, Adam. 2011. „Podstawowe instytucje systemu prawa państw totalitarnych. Zarys typologii”. Acta Universitatis Wratislaviensis. Przegląd Prawa i Administracji 87: 153–163.
Byś, Jelena. 2004. „Normalizacja sytuacji prawnej związków wyznaniowych w Federacji Rosyjskiej w oparciu o ustawę RRFSR o wolności wyznań z 25 października 1990 roku”. Prawo Kanoniczne: Kwartalnik Prawno-Historyczny 47(1–2): 241–267.
Cywiński, Zbigniew. 2014. „Nihilizm prawny”. W: Socjologia prawa. Główne problemy i postacie, red. Andrzej Kojder, Zbigniew Cywiński, 242–247. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.
Davis, Nathaniel. 1995. A Long Walk to Church. A Contemporary History of Russian Orthodoxy. Boulder–San Francisco–Oxford: Westview Press.
Doroszczyk, Justyna. 2018. „Moscow – Third Rome as Source of Anti-Western Russian Geopolitics”. Historia i Polityka 24(31): 47–59, http://dx.doi.org/10.12775/HiP.2018.010.
Dunlop, John B. 1999. „Russia’s 1997 Law Renews Religious Persecution”. Demokratizatsiya 1: 28–41.
Fagan, Geraldine. 2013. Believing in Russia – Religious Policy after Communism. London: Routledge.
Filatov, Sergei, Roman Lunkin. 2006. „Statistics on Religion in Russia: The Reality behind the Figures”. Religion, State & Society 34(1): 33–49.
Jordan, Pamela A. 2003. „Russia’s Accession to the Council of Europe and Compliance with European Human Rights Norms”. Demokratizatsiya 2: 281–296.
Kahn, Jeffrey. 2019. „The Rule of Law under Pressure: Russia and the European Human Rights System”. Review of Central and East European Law 44(3): 275–295, https://doi.org/10.1163/15730352-04403005.
Klimovich, Stanislav. 2023. „From Failed Democratization to the War against Ukraine: What Happened to Russian Institutions under Putin?”. Zeitschrift für Politikwissenschaft 33: 103–120, https://doi.org/10.1007/s41358-023-00345-7.
Knox, Zoe. 2005. Russian Society and the Orthodox Church. Religion in Russia after Communism. London: Routledge.
Kowalski, Jerzy. 2009. Konstytucja Federacji Rosyjskiej a rosyjska i europejska tradycja konstytucyjna. Warszawa–Poznań: Polskie Wydawnictwo Prawnicze „Iuris”.
Kovatch Jr, William J. 1998. „All Religions Are Equal, but Some Are More Equal than Others: Russia’s 1997 Restrictive Law of Religious Practices”. Demokratizatsiya 6(2): 416–425.
Krotov, Yakov. 1997a. „The Fight for Freedom of Conscience: Russia 1992–1995 – The Story of the Law on Religion, Part I”. Occasional Papers on Religion in Eastern Europe 17(3): 17–37.
Krotov, Yakov. 1997b. „The Fight for Freedom of Conscience: Russia 1992–1995 – The Story of the Law on Religion, Part II”. Occasional Papers on Religion in Eastern Europe 17(4): artykuł 2.
Kuźmicz, Karol. 2015. „Filozoficzne przesłanki instrumentalizacji prawa w utopii komunistycznej”. Miscellanea Historico-Iuridica (14)1: 311–323, https://doi.org/10.15290/mhi.2015.14.01.19.
Lityński, Adam. 2011. „Prawo bolszewików: rewolucja i ewolucja”. Zeszyty Prawnicze UKSW 11(4): 13–28, https://doi.org/10.21697/zp.2011.11.4.02.
Loginov, Andrej V. 2005. Vlastʹ i vera: Gosudarstvo i religioznye instituty v istorii i sovremennosti. Moskva: Naučnoe izdatelʹstvo «Bolʹšaâ Rossijskaâ ènciklopediâ».
Lunkin, Roman. 2013. „The Status of and Challenges to Religious Freedom in Russia”. W: The Future of Religious Freedom. Global Challenges, red. Allen D. Hertzke, 157–178. New York: Oxford University Press.
Makarkin, Aleksej V. 2022. „Cerkovʹ v Rossijskoj imperii. Ot absolûtnoj k dualističeskoj monarhii”. Tetradi po konservatizmu 1: 151–171, http://dx.doi.org/10.24030/24092517-2022-0-1-151-171.
Malinova, Olga. 2014. „Russian Political Discourse in the 1990s: Crisis of Identity and Conflicting Pluralism of Ideas”. W: Identities and Politics During the Putin Presidency. The Discursive Foundations of Russia’s Stability, red. Philipp Casula, Jeronim Perovic, 107–124. Stuttgart: ibidem-Verlag.
Matwiejuk, Jarosław. 2016. Konstytucyjno-ustawowa pozycja związków wyznaniowych w Federacji Rosyjskiej. Białystok: Temida 2.
Odincov, Mihail I. 2010. Veroispovednye reformy v Sovetskom Soûze i v Rossii. 1985–1997 gg. Moskva: Rossijskoe obʺedinenie issledovatelej religii.
Odincov, Mihail I. 2014. Russkaâ pravoslavnaâ cerkovʹ nakanune i v èpohu stalinskogo socializma. 1917–1953 gg. Moskva: Političeskaâ ènciklopediâ.
Shevtsova, Lilia. 2007. Russia – Lost in Transition. The Yeltsin and Putin Legacies. Washington: Carnegie Endowment for International Peace.
Shterin, Marat S., James T. Richardson. 2000. „Effects of the Western Anti-Cult Movement on Development of Laws Concerning Religion in Post-Communist Russia”. Journal of Church and State 42(2): 247–271.
Shterin, Marat S. 2013. „With Fear and Favour: Minority Religions and the Post-Soviet Russian State”. W: State Responses to Minority Religions, red. David M. Kirkham, 183–198. London: Routledge.
Shterin, Marat S. 2016. „Friends and Foes of the ‘Russian World’. The Post-Soviet State’s Management of Religious Diversity”. W: The Politics and Practice of Religious Diversity. National Contexts, Global Issues, red. Andrew Dawson, 29–48. London–New York: Routledge.
Shterin, Marat S., Dmitry Dubrovsky. 2019. „Academic Expertise and Anti-Extremism Litigation in Russia: Focusing on Minority Religions”. The Soviet and Post-Soviet Review 46(2): 211–236, https://doi.org/10.1163/18763324-04602006.
Szyszlak, Tomasz J. 2007. „Stosunki państwa z Kościołami (zjednoczeniami religijnymi) we współczesnej Rosji”. Wschodnioznawstwo 1: 139–167.
Terzyan, Aram. 2023. „The State of Religious Freedom in Russia: Towards Orthodox Monopoly”. Journal of Liberty and International Affairs 9(2): 507–519, https://doi.org/10.47305/JLIA2392675t.
Witte Jr., John. 1998. „Soul Wars: The Problem and Promise of Proselytism in Russia”. Emory International Law Review 1: 1–42.
Wozniuk, Vladimir. 1997. „In Search of Ideology: The Politics of Religion and Nationalism in the New Russia (1991–1996)”. Nationalities Papers 25(2): 195–210.
Ziemblicki, Bartosz. 2021. „Rosja jako strona Europejskiej konwencji praw człowieka”. W: Wyzwania dla europejskiego systemu ochrony praw człowieka u progu trzeciej dekady XXI wieku, red. Jerzy Jaskiernia, Kamil Spryszak, 804–828. Poznań: Wydawnictwo Adam Marszałek.
University of Warsaw
Student IV roku na kierunku prawo, Wydział Prawa i Administracji, Uniwersytet Warszawski, ul. Krakowskie Przedmieście 26/28, 00-927 Warszawa
https://orcid.org/0009-0002-1608-4811Licencja
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.
- Zgodnie z ustawą z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, autor publikacji przenosi na wydawcę autorskie prawa majątkowe do utworu na wszelkich polach eksploatacji znanych w chwili zawarcia umowy.
- Teksty składane do publikacji w „Studiach z Prawa Wyznaniowego" nie mogą naruszać praw autorskich osób trzecich. Oryginalność publikacji naukowej autor potwierdza w oświadczeniu składanym w trakcie zgłaszania tekstu oraz w podpisywanej umowie wydawniczej.
- Autorzy mają prawo zamieszczać swoje prace (w wersji udostępnionej przez wydawcę) w Internecie (np. w repozytoriach instytucjonalnych, academia.edu, researchgate.net lub na własnej stronie internetowej) dopiero po ich opublikowaniu w niniejszym czasopiśmie.
- Za zgodą redakcji opublikowane w czasopiśmie teksty mogą być przedrukowywane w innych publikacjach (ze wskazaniem miejsca ich pierwotnej publikacji).
- Redakcja zapewnia bezpłatny i otwarty dostęp (ang. open access) do całej zawartości czasopisma, zgodnie z definicją otwartego dostępu BOAI (Budapest Open Access Initiative).
