The Concordat of 1925 and the Concordat of 1993, or the regression of the native legal culture of Poland in religious matters: Reflections on the 100th anniversary of the first modern Polish agreement with the Holy See
Abstract
An analysis of the circumstances, content and implementation of the Polish Concordats of 1925 and 1993 reveals a number of similarities between them. However, these acts concluded in different eras in the history of the Catholic Church and the Polish State. Significant differences therefore exist between the two agreements, stemming from differing axiologies and the different functions assigned to them by the Polish authorities. The aim of this paper is to examine these treaties from a broader historical and geopolitical perspective. Both concordats were intended primarily to serve the Church as a guarantee. The pre–World War II 1925 agreement played a more normative role, representing legal positivism. The 1993 agreement was instead intended to play a symbolic, or demonstrative, role, with limited legal function. Furthermore, both concordats were not fully implemented during their respective periods of validity. Notably, disputes over the implementation of the 1925 concordat significantly intensified after the Sanacja government came to power in May 1926: The parties invoked legal arguments, including the text of the agreement. After the death of John Paul II and the end of Aleksander Kwaśniewski's presidency in 2005, there was a marked decline in interest among secular decision-makers in the 1993 concordat as well. An analysis of the application of the 1993 agreement by the highest state authorities of the Third Polish Republic, particularly since mid-2006, substantiates the regression in legal culture regarding religious matters in contemporary Poland.
Keywords:
Concordat, Constitution of the Republic of Poland, Holy See, Second Polish Republic, Catholic ChurchReferences
Abramowicz, Aneta Maria. 2023. „Podstawy normatywne duszpasterstwa w służbach mundurowych w Polsce”. W: Duszpasterstwo służb mundurowych w Polsce. Aspekty organizacyjno-prawne, red. Sławomir Bylina, Piotr Stanisz, 171–185. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Adamczewski, Witold (red.). 2000. Z papiestwem przez dzieje. W osiemdziesięciolecie wskrzeszenia Nuncjatury Apostolskiej w Polsce. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe: Kancelaria Sejmu.
Boniecki, Adam. 1993. „Dobry, soborowy…”. Tygodnik Powszechny 32: 2.
Borecki, Paweł. 2012. Respektowanie polskiego konkordatu z 1993 roku. Wybrane problemy. Warszawa: Instytut Spraw Publicznych.
Borecki, Paweł. 2019. „Funkcja stabilizacyjna Konkordatu polskiego z 1993 r. wobec Kościoła katolickiego i innych związków wyznaniowych”. Studia z Prawa Publicznego 1: 9–31. (Crossref)
Borecki, Paweł. 2020. „Prawotwórcza i porządkująca rola Sądu Najwyższego w sprawach wyznaniowych”. Przegląd Sądowy 1: 23–37.
Borecki, Paweł. 2024. „Wykonanie i respektowanie polskiego Konkordatu z 1993 r. Wybrane zagadnienia w ujęciu krytycznym”. Studia z Prawa Publicznego 4: 9–36. (Crossref)
Borecki, Paweł, Czesław Janik (oprac.). 2011. Komisja Wspólna Przedstawicieli Rządu Rzeczypospolitej Polskiej i Konferencji Episkopatu Polski w archiwaliach z lat 1989–2010. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe.
Dziadzio, Andrzej. 2005. „Koncepcja państwa prawa w XIX wieku – idea i rzeczywistość”. Czasopismo Prawno-Historyczne 57(1): 177–201. (Crossref)
Ehrlich, Stanisław. 1971. Wstęp do nauki o państwie i prawie. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Góralski, Wojciech. 1998. Konkordat polski 1993. Od podpisania do ratyfikacji. Warszawa: Wydawnictwo Akademii Teologii Katolickiej.
Góralski, Wojciech. 2014. „Konkordat”. W: Leksykon prawa wyznaniowego. 100 podstawowych pojęć, red. Marek Bielecki, Artur Mezglewski, 173–182. Warszawa: C.H. Beck.
Góralski, Wojciech. 2022. „Filozofia Konkordatu między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską z dnia 28 lipca 1998 roku”. Studia z Prawa Wyznaniowego 25: 157–170. (Crossref)
Górowska, Beata (red.). 1997. Konkordat polski 1993. Wybór materiałów źródłowych z lat 1993–1996, wybór i oprac. Czesław Janik, wprowadzenie Janusz Osuchowski. Warszawa: Instytut Nauk Politycznych UW.
Górowska, Beata. 2008. „Dziesięciolecie obowiązywania konkordatu polskiego z 1993 r.”. Państwo i Prawo 4: 18–32.
Harczuk, Przemysław. 2006. „Reakcja na naszą publikację”. Gazeta Polska 52: 6.
Hejke, Katarzyna, Przemysław Harczuk. 2006. „Tajna historia metropolity”. Gazeta Polska 51: 4–5.
Janik, Czesław, Paweł Borecki (red.). 2009. Dziesięć lat polskiego konkordatu. Warszawa: Stowarzyszenie Absolwentów Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego.
Jaśkiewicz, Marek (oprac.). 2008. Wygraliśmy przyszłość. 10 lat Prezydentury Aleksandra Kwaśniewskiego. Przemówienia, wywiady, dokumenty (wybór). Warszawa: Fundacja Aleksandra Kwaśniewskiego „Amicus Europae”.
Karwowska, Anita. 2021. „Wyprowadzić religię ze szkół, zerwać konkordat. Rada Konsultacyjna przy OSK wymienia kroki do świeckiego państwa”. wyborcza.pl, 4.03.2021. https://wyborcza.pl/7,162657,26849148,wyprowadzic-religie-ze-szkol-zerwac-konkordat-rada-konsultacyjna.html [dostęp: 17.06.2025].
K.H. 2007. „Kulisy współpracy”. Gazeta Polska 2: 6–9.
Kochanowski, Jerzy. 2022. „Naród z wodzem”. Polityka. Pomocnik Historyczny 8: 139–144, wyd. z 19.12.2022. https://www.polityka.pl/pomocnikhistoryczny/2193948,1,kult-wodza.read [dostęp: 17.06.2025].
Kowalczyk, Józef. 2013. Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską z 1993/1998. Układ między dwoma podmiotami prawa międzynarodowego na tle kształtowania się relacji pomiędzy Kościołem katolickim i państwem polskim w okresie I i II Rzeczypospolitej, w warunkach totalitaryzmu i w III Rzeczypospolitej. Płock: Płocki Instytut Wydawniczy.
Krasowski, Krzysztof. 2007. „Konkordat polski z 1925 roku. Geneza – postanowienia – wykonanie”. Czasopismo Prawno-Historyczne 59(2): 109–139. (Crossref)
Kroczek, Piotr (red.). 2014. Konkordat. Ocena z perspektywy 15 lat obowiązywania. Kraków: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II.
Krukowski, Józef. 1995. Konkordaty współczesne. Doktryna, teksty (1964–1994). Warszawa: Civitas Christiana.
Krukowski, Józef. 1999. Konkordat polski. Znaczenie i realizacja. Lublin: Verba.
Krukowski, Józef. 2006. „Ocena skutków konkordatu z 1993 roku w polskim porządku prawnym”. Krakowskie Studia Międzynarodowe 3: 49–59.
Krukowski, Józef. 2008. „Realizacja Konkordatu z 1993 r. w polskim porządku prawnym”. W: Konkordat polski w 10 lat po ratyfikacji. Materiały z konferencji, red. Józef Wroceński, Helena Pietrzak. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe UKSW. (Crossref)
Krukowski, Józef. 2017. „Konkordaty Jana Pawła II”. Studia Prawnicze KUL 4: 169–185. (Crossref)
Kwaśniewski, Aleksander. 2023. Prezydent. W rozmowie z Aleksandrem Kaczorowskim. Kraków: Znak.
Leszczyński, Paweł A. 2008. Stosunki państwo – Kościół w koncepcjach oraz w praktyce rządów obozu piłsudczykowskiego. Gorzów Wielkopolski: Wydawnictwo Państwowej Wyższej Szkoły Zawodowej.
Leszczyński, Paweł A. 2012. „Ku perspektywicznej regulacji umownej stosunków między Rzecząpospolitą Polską a Stolicą Apostolską (w związku z analizą dotychczasowych relacji bilateralnych)”. Studia Politologiczne 23: 179–216.
Łukasiewicz, Jacek. 2024. „Czy Polska powinna zerwać Konkordat? Sondaż rozwiewa wątpliwości”. shareinfo.pl, 1.01.2024. https://shareinfo.pl/czy-polska-powinna-zerwac-konkordat-sondaz-rozwiewa-watpliwosci [dostęp: 17.06.2025].
Łukomski, Stanisław. 1934. Konkordat. Łomża: Księgarnia Unitas.
Marks, Karol, Fryderyk Engels. 1962. „Manifest Partii Komunistycznej”. W: Karol Marks, Fryderyk Engels. Dzieła, t. 4 (maj 1846 – marzec 1848). Warszawa: Książka i Wiedza.
Matwiejuk, Jarosław. 2004. „Konkordat z 1993 roku a pozycja prawna Kościołów i związków wyznaniowych nierzymskokatolickich”. W: Prawo wyznaniowe w systemie prawa polskiego. Materiały I Ogólnopolskiego Sympozjum Prawa Wyznaniowego (Kazimierz Dolny, 14–16 stycznia 2003), red. Artur Mezglewski. Lublin: Wydawnictwo KUL.
Mazurek, Robert, Marcin Walter. 2023. „Czy Lewica wie, jak wypowiedzieć konkordat? Gdula: To się z pewnością da zrobić”. rmf24.pl, 15.09.2023. https://www.rmf24.pl/tylko-w-rmf24/poranna-rozmowa/news-czy-lewica-wie-jak-wypowiedziec-konkordat-gdula-to-sie-z-pew,nId,7025741 [dostęp: 17.06.2025].
Merker, Aleksander. 2004. „Jeszcze raz: zanim podpisano konkordat”. Pokolenia. Zeszyty Informacyjno-Polityczne 1: 55–67.
Merker, Aleksander. 2009. „10 lat polskiego konkordatu”. Przegląd Socjalistyczny 1: 15–23.
Mezglewski, Artur, Henryk Misztal, Piotr Stanisz. 2011. Prawo wyznaniowe. Warszawa: C.H. Beck.
Misiak, Leszek. 2006. „Ujawnić teczkę metropolity”. Gazeta Polska 52: 4.
Osuchowski, Janusz. 1967. Prawo wyznaniowe Rzeczypospolitej Polskiej 1918–1939. Węzłowe zagadnienia. Warszawa: Książka i Wiedza.
Pańczyk, Filip. 2021. „Jeszcze o wygaśnięciu konkordatu z 1925 roku, czyli próba syntezy myśli doktryny”. W: Państwo wobec religii. Teraźniejszość i przeszłość, red. Maksymilian Stanulewicz, Emil Plewa, Cezary Linowski, 621–645. Łódź: Wydawnictwo Naukowe ArchaeGraph.
Pieronek, Tadeusz. 2014. „Polityka konkordatowa Stolicy Apostolskiej ze szczególnym uwzględnieniem krajów Europy Środkowej i Wschodniej”. Politeja 11(3): 147–177. (Crossref)
Pietrzak, Michał. 2012. Państwo prawne, państwo świeckie, zebrał i oprac. Paweł Borecki, Czesław Janik. Warszawa: Wydawnictwo Sejmowe.
Raina, Peter. 1995. Kościół w PRL. Kościół katolicki a państwo w świetle dokumentów 1945–1989, t. 2: 1960–1974. Poznań: Wydawnictwo „W drodze”.
Resler, Tomasz. 2016. „Konkordat z 1925 roku – podstawa funkcjonowania Kościoła katolickiego w II Rzeczypospolitej”. Acta Erasmiana 13: 36–57.
Sakiewicz, Tomasz. 2007a. „Christus vincit”. Gazeta Polska 2: 2.
Sakiewicz, Tomasz. 2007b. „Jak można tak kłamać…”. Gazeta Polska 3: 2.
Sidor, Kazimierz. 1981. Wzgórze Watykanusa. Warszawa: Książka i Wiedza.
Siedziako, Michał. 2019. „Tak się głosowało w PRL. Urny zdalnie sterowane”. Polityka 3: 50–52, wyd. z 15 stycznia 2019. https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/historia/1778300,1,tak-sie-glosowalo-w-prl.read [dostęp: 17.06.2025].
Stańczyk, Janusz. 2006. „Konkordat z 1993 roku pomiędzy Stolicą Apostolską a Polską”. Krakowskie Studia Międzynarodowe 3: 37–42.
Strzała, Marek. 2019. „Deklaracja Rządu Rzeczypospolitej Polskiej z 15 kwietnia 1997 roku w sprawie konkordatu ze Stolicą Apostolską i jej znaczenie”. W: Konkordat polski 1993, red. Małgorzata Winiarczyk-Kossakowska, Czesław Janik, Paweł Borecki, 86–96. Warszawa: Wolters Kluwer Polska.
Suchocka, Hanna. 2006. „Kilka uwag z okazji 13. rocznicy podpisania konkordatu pomiędzy Stolicą Apostolską a Polską”. Krakowskie Studia Międzynarodowe 3: 43–48.
Turowicz, Jerzy. 1993. „Konkordat”. Tygodnik Powszechny 32: 3.
Wisłocki, Jerzy. 1993. Konkordat polski 1993. Tak czy nie? Poznań: Kantor Wydawniczy SAWW.
Wiślicki, Jan. 1926. Konkordat. Studjum prawne. Lublin: Uniwersytet Lubelski.
Włodarczyk, Tadeusz. 1986. Konkordaty. Zarys historii ze szczególnym uwzględnieniem XX wieku, wyd. 2 rozszerzone. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Zambrowski, Antoni. 2007. „Kamienowanie słowem”. Gazeta Polska 5: 22–23.
University of Warsaw
Dr hab., prof. UW, Department of Law on Religious Denominations, Faculty of Law and Administration, University of Warsaw, Krakowskie Przedmieście 26/28, 00-927 Warszawa, Poland
https://orcid.org/0000-0002-1921-8291License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
- According to the Act of 4 February 1994 on copyright and related rights, the author of a publication transfers to the publisher the proprietary copyright of his or her work in all fields of exploitation known on the date of concluding an agreement with the publisher.
- Texts submitted for publication in Studia z Prawa Wyznaniowegocannot infringe the copyright of third parties. The author declares the originality of his or her publication when completing a declaration and signing a publishing agreement.
- Authors are permitted to post the publisher's version of their work online (e.g. in institutional repositories, academia.edu, researchgate.net or on their website) after its initial publication in this journal.
- With the consent of the editors, texts published in Studia z Prawa Wyznaniowego can be republished in other publications (provided that their original place of publication is acknowledged).
- This is an open access journal which means that all content is freely available without charge to the user or his/her institution. Users are allowed to read, download, copy, distribute, print, search, or link to the full texts of the articles, or use them for any other lawful purpose, without asking prior permission from the publisher or the author.
